Delil Tespiti Hangi Durumlarda İstenir?

Delil tespiti, ileride incelenmesi güçleşebilecek bir olgunun dava öncesinde veya dava sırasında kayıt altına alınması için istenir. Başvuruda hangi delilin neden kaybolma ya da değişme riski taşıdığı ve neyin tespitinin istendiği somutlaştırılmalıdır.

Delil tespitinin amacı

Delil tespiti, ileride görülecek veya görülmekte olan bir davada kullanılabilecek delilin kaybolmasını ya da sunulmasının önemli ölçüde güçleşmesini önlemek için başvurulan usuli bir yoldur. HMK m. 400 kapsamında somut hukuki yarar aranır. Salt karşı taraftan bilgi toplamak veya henüz belirlenmemiş tüm iddiaları araştırmak için genel bir keşif mekanizması değildir.

Dava açılmadan önce ve dava sırasında

Dava açılmadan önce yapılacak başvuruda, esasa ilişkin davaya bakacak mahkeme veya ilgili delilin bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesi bakımından kanuni yetki kuralları değerlendirilir. Dava açıldıktan sonra delil tespiti kural olarak davanın görüldüğü mahkemeden talep edilir. Talep dilekçesinde vakıa, istenen inceleme, karşı taraf ve delilin korunması gereği somutlaştırılır.

Somut ihtiyaç ve örnek

Örneğin taşınmazdaki su sızıntısı onarılmadan önce hasarın kaynağı ile kapsamının teknik bilirkişiyle belirlenmesi istenebilir. Fotoğraf, yazışma ve önceki teknik raporlar başvuruyu destekler. Mahkemenin yapacağı tespit, dava sonucunda kusurun ve tazminatın kendiliğinden kesinleşmesi anlamına gelmez.

Başvuru maliyeti ve sonraki süreç

Tespit giderleri için mahkemenin belirlediği avans yatırılır. Talep kabul edildiğinde karşı tarafa bildirim ve incelemeye katılma imkanları tanınır; acele hallerde kanunun ayrı usulü uygulanabilir. Tespit dosyası ilerideki esas davada delil olarak kullanılabilir. Olayın koşullarına göre talep kapsamını daraltmak, gereksiz sorular sormaktan daha yararlıdır.

İlgili mevzuat ve başvuru örneği

Başvuru usulü, süreler ve görevli mahkeme somut olayın niteliğine göre ayrıca kontrol edilmelidir. Kanun maddelerinin uygulanması olayın tarihine ve varsa özel düzenlemelere bağlıdır.

Tespit talebinde açıklık

Başvurucunun bilirkişiden öğrenmek istediği olgular tek tek belirtilmelidir. “Bütün zararların tespit edilmesi” gibi belirsiz bir talep, hangi incelemenin yapılacağı konusunda tereddüt doğurabilir. Nem ölçümü, tesisat kaçağı araştırması, hasarlı yüzeylerin fotoğraflanması, örnek alınması ve onarım maliyetinin kalemlere ayrılması daha denetlenebilir sorulardır. Hasarın giderilmesi gecikemeyecekse tamirat öncesi delilin hangi yöntemle saklandığı ayrıca belgelenmelidir.

Tespit dosyasının sınırı

Delil tespiti, hak sahibini veya borçluyu belirleyen bir eda davası değildir. Bilirkişinin teknik tespitleri iddia ve savunmaya yardımcı olabilir, fakat mahkeme zarar, kusur, illiyet ve talep edilen hukuki sonucun varlığını esas dosyada tartışır. Bu nedenle tespitte alınan raporu esas dava dilekçesinde tartışmasız hüküm gibi sunmamak; raporun yöntemi ve diğer delillerle ilişkisini açıklamak gerekir.

Mevzuat kaynakları: 6100 sayılı HMK (Adalet Bakanlığı)

Hukuki yararın ölçüsü: delilin kaybolma riski

Delil tespiti istenebilmesi için mutlaka bütün delillerin derhal yok olacak olması gerekmez; ileride ileri sürülmesinin önemli ölçüde güçleşmesi de anlam taşıyabilir. Bununla birlikte sadece ileride dava açılabileceğini söylemek yeterli bir açıklama değildir. Bir inşaatta dökülecek betonun içindeki ayıbın üzeri kapatılmadan incelenmesi, yükün bozularak değer kaybetmesi veya taşınmazda zorunlu onarım başlamadan hasarın kayda geçirilmesi somut örneklerdir. Başvurucu, hangi vakıanın hangi araçla tespit edilmesini istediğini ve gecikmenin bu vakıa üzerindeki etkisini göstermelidir. Belirsiz ve sınırsız kapsamlı bir keşif talebi delil tespitinin amacını aşabilir.

Dava öncesi ve dava içindeki mahkeme seçimi

Dava henüz açılmadıysa esasa bakacak mahkeme ile ilgili delilin bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesi bakımından HMK 401’deki yetki düzeni incelenir. Açılmış bir davada ise kural olarak davaya bakan mahkemeye başvurulur. Başvuruda potansiyel karşı tarafın doğru tanımlanması, tespit konusunun sınırlandırılması ve bilirkişi uzmanlık alanının belirtilmesi usulün verimli yürütülmesini sağlar. Delilin başka ilde bulunması, keşif imkanını ve istinabe ihtiyacını etkileyebilir. Gerekli avans yatırılmadan keşif yapılamaması da fiili takvim açısından dikkate alınmalıdır. Mahkeme tespiti kabul etse bile esas davanın nasıl sonuçlanacağı hakkında peşin karar vermiş olmaz.

Teknik inceleme için hazırlık listesi

Tespitten önce tarihli fotoğraf ve videoların orijinal dosyalarını korumak, ilgili sözleşme ve proje nüshalarını dosyaya eklemek, önceki onarım faturalarını göstermek gerekir. Eşyada üretici seri numarası, işte teslim tarihi ve mekanik sistemde bakım kaydı gibi ayırt edici bilgiler yer almalıdır. İncelemeye giren bilirkişinin hangi sorulara cevap vermesi istendiği açık yazılır: ayıbın görünümü, nedeni, alternatif nedenler, etkilediği alan, makul onarım yöntemi ve gerekiyorsa yaklaşık maliyeti. Hukuki kusur ve nihai tazminat kararı bilirkişinin değil mahkemenin değerlendirmesindedir. Bilirkişi raporunun dayanacağı ölçüm ve numunelerin nasıl tutulduğu da takip edilmelidir.

Acele hallerde karşı taraf dinlenmeden tespit

HMK 403, talep sahibinin haklarının korunması için zorunlu hallerde karşı tarafa önceden tebligat yapılmaksızın delil tespitine imkan tanır. Bu istisnanın amacı karşı tarafı usulden dışlamak değildir: tespit evrakı sonradan tebliğ edilir ve kanuni itiraz imkanı doğar. Örneğin bozulabilir ürünün derhal incelenmesinde haber verme süresi delili ortadan kaldıracaksa neden beklenemediği başvuruda gösterilmelidir. Sırf karşı tarafın delil tespitinden haberdar olmaması tercih edildiği için acele usule başvurmak doğru değildir. Sonradan yapılan tebligatın kapsamı, inceleme tutanağının bütünlüğü ve karşı tarafın teknik görüş bildirme imkanı ayrıca denetlenmelidir.

Tespit sonucunu davada kullanırken dikkat

Tespit raporu doğrudan alacak tahsil etmez, ayıplı işin onarılmasını emretmez veya kusurun tamamını kesinleştirmez. Bir yapının onarım bedeli tespit edilmişse sözleşmedeki yükümlülük, ayıp bildiriminin zamanı, zamanaşımı ve karşı tarafın savunmaları esas davada ayrıca incelenecektir. Raporun hazırlanmasından sonra tarafların eşya veya mekanda yaptığı değişiklikler tarihli kayıtlarla izlenmelidir. Dosyaya tespit tutanağının yanında fotoğraflar, numuneler, ölçüm çizelgeleri ve uzman açıklamalarının tam nüshası sunulması önemlidir. Talep edilen hukuki sonucu belirlemeden sadece tespit raporuna dayanılarak dava kurulması ciddi eksiklik yaratabilir.

Dosya incelemesinde son kontrol

Bozulabilir ürünlerin tespitinde teslim irsaliyesi, sevkiyat sıcaklık kayıtları ve ürünün parti numarası birlikte ele alınmalıdır. İnşaattaki teknik ayıpta ise mimari proje ile mevcut durum arasındaki fark ölçülebilir biçimde gösterilmelidir. Delil tespitinin faydası sonradan tekrarlanamayacak gözlemi güvenilir şekilde belgelemektir. İnceleme tamamlandıktan sonra mahkemeye verilen raporun maddi vakıaları doğru yansıtıp yansıtmadığı taraflarca ayrıca denetlenmelidir.

Uygulamada dikkat edilmesi gerekenler

Bir cihaz arızası sonrasında servis tarafından değiştirilmek üzere sökülen parçanın inceleme yapılmadan hurdaya ayrılması daha sonra ayıbın kaynağının ispatını güçleştirebilir. Bu gibi durumlarda parçanın muhafazası, numaralandırılması ve tarafların erişebileceği biçimde kayıt altına alınması değer taşır. Ancak hangi teknik incelemenin yapılması gerektiği somut uyuşmazlığın türüne göre değişir. Başvurucu, delil tespiti yapılmazsa hangi maddi bilginin kaybolacağını açıkça ortaya koymalı; geniş kapsamlı ve belirsiz bilgi toplama isteminden kaçınmalıdır. Böylece talep hem hukuki yarar hem ölçülülük yönünden daha anlaşılır hale gelir.