Telif Hakkı İhlalinde Tazminat Nasıl Hesaplanır?

Telif hakkı ihlalinde bedel talebi ile zararın tazmini aynı hesap yöntemi değildir. FSEK m. 68 kapsamında istenebilecek bedel, m. 70 kapsamındaki maddi ve manevi zarar talepleri ve ihlalden sağlanan kazanç birbirinden ayrılmalıdır. Hesapta eserin niteliği, kullanım süresi, mecra, emsal lisanslar ve talep kalemlerinin çakışması belirleyicidir.

Telif hakkı tazminatında asıl mesele ihlalin niteliğine uygun talep yönteminin ve zarara ilişkin dayanakların belirlenmesidir. İhlal karşısındaki tüm hukuki veya cezai başvuru yolları aynı tazminat hesabının konusu değildir. Telif Hakkı İhlalinde Hukuki ve Cezai Yollar rehberi tamamlayıcıdır.

Korunan eser ve hangi hak ihlal edildi?

Telif hakkı tazminatını hesaplamaya doğrudan rakamla başlamak çoğu zaman yanlıştır. Önce kullanılan materyalin Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu anlamında eser niteliği, eser sahibinin kim olduğu ve davacının hangi mali hakkı kullanmaya yetkili bulunduğu belirlenmelidir. Fotoğraf, yazılım, tasarım, müzik ve metin için koruma ve hak sahipliği sorunları aynı biçimde çözülmez. Bir işletmenin dosyasında bir görselin bulunması, işletmenin bütün kullanım haklarına sahip olduğunu tek başına göstermez. İş ilişkisi, lisans veya devir sözleşmesi, sipariş yazışmaları ve eserin oluşum süreci birlikte incelenir.

İhlal iddiası da somutlaştırılmalıdır: Eser izinsiz çoğaltılmış mı, çevrimiçi umuma iletilmiş mi, ticari reklama mı konulmuş, yoksa verilen lisansın zaman veya mecra sınırı mı aşılmış? Meşru lisansla yapılmış bir kullanım ile hiç izin alınmamış bir kullanımın hukuki değerlendirmesi aynı değildir. Kullanımın başladığı tarih, hedeflediği kitle, ulaştığı mecralar ve izin kapsamını gösteren belgeler kaydedilmelidir.

FSEK 68 kapsamında bedel talebi

FSEK 68, hak sahibinin izinsiz kullanım karşısında bazı durumlarda varsayımsal bir sözleşme veya kullanım bedeli esasına dayalı talepte bulunmasına imkan tanır. Kanunun öngördüğü koşullarda bu bedelin üç katına kadar talep gündeme gelebilir; bu ifade her eserde ve her olayda kendiliğinden üç kat tazminat doğduğu anlamına gelmez. Önce hangi kullanım için hangi bedelin emsal kabul edileceği belirlenmelidir. Aynı fotoğrafın tek sayfada birkaç gün kullanılması ile uzun süreli, çok mecralı ulusal reklam kampanyasında kullanılması ekonomik açıdan aynı değildir.

Emsal lisans sözleşmeleri, geçmiş fatura ve teklifler, meslek birliği tarifeleri uygulanabildiği ölçüde, yayın kapsamı ve izinsiz kullanımın süresi bir arada değerlendirilir. Lisans fiyatına ilişkin delil yoksa tamamen keyfi bir rakam yazılması yerine bedelin nasıl hesaplanacağının bilirkişi incelemesiyle ortaya konması istenebilir. Eserin kullanılması için istenebilecek bedel ile gerçekten ödenmiş reklam harcaması birbirinden ayrı kalemlerdir.

FSEK 70 ve gerçek zarar

FSEK 70 uyarınca maddi zarar talebinde kusur, zarar, illiyet bağı ve ihlal edilen hakkın niteliği üzerinde durulması gerekir. Kaybedilen lisans geliri, iptal edilen anlaşma veya kanıtlanabilen müşteri kaybı örneğin somut bir zarar hesabına konu olabilir. Bununla birlikte yalnızca eserin internette görüldüğünü göstermek, belirli tutarda ticari kayıp bulunduğunu tek başına kanıtlamaz. Talep edilen zarar kalemleri bakımından dönem, gelir tablosu ve karşılaştırma yöntemi açıklanmalıdır.

Manevi tazminat gündeme geldiğinde eser sahibinin manevi haklarından hangisinin ihlal edildiği ayrıca belirlenmelidir. Eser sahibinin adının çıkarılması, eserin izinsiz değiştirilmesi veya şeref ve itibarının zedelenmesine ilişkin olaylar, sadece mali hak ihlaliyle aynı başlık altında değerlendirilmemelidir. Eser üzerindeki manevi haklar ile fotoğrafta görünen kişinin kişilik hakkı da birbirinden farklı hukuki korumalardır.

Kazancın devri ve mükerrer tahsil riski

İzinsiz kullanım nedeniyle karşı tarafın kazanç elde ettiği ileri sürülüyorsa hangi gelirlerin ihlalle bağlantılı olduğu ispatlanmalıdır. Toplam şirket cirosunun tamamı, tek bir eserden sağlanmış kazanç olarak kabul edilemez. Kullanımın satışa etkisi, kampanyanın kapsamı ve eş zamanlı diğer faaliyetler değerlendirmeye alınır. Talep sonucunda FSEK kapsamındaki bedel, tazminat ve kazanç devri istemlerinin birbirine hangi ölçüde alternatif olduğu açıklanmalıdır.

Aynı ekonomik kaybın iki kez karşılanması sonucunu doğuracak hesaplamalar dava stratejisini zayıflatır. Bu nedenle talep kalemlerinin birbiriyle ilişkisi dava açılmadan çizelgeye dökülmelidir. Tarafların sulh müzakeresinde de yalnız toplam bedel değil, lisansın gelecekteki kullanımı, içeriğin kaldırılması ve geçmiş kullanıma ilişkin hesaplaşma ayrıca düzenlenebilir.

Deliller ve uyuşmazlık örneği

Pratik dosyada eserin orijinal kayıtları, oluşturulma tarihini gösteren proje dosyaları, hak devri veya lisans sözleşmeleri, ihtar ve yanıtlar, ihlal edilen internet adresinin tarihli kayıtları, reklam materyalleri, fatura ve emsal lisans belgeleri bulunmalıdır. Çevrimiçi içerik değiştirilebilir olduğu için gerekli hallerde hukuka uygun delil tespiti yolu değerlendirilir. Ekran görüntülerinin URL, tarih ve bağlamı belli olacak biçimde saklanması yararlıdır.

Örneğin bir ajans için hazırlanan görselin yalnız altı aylık internet kampanyasında kullanılmasına izin verildiğini düşünelim. Görsel kampanya sonrasında ambalajlara da basılmışsa sorun yalnız izinsiz kullanım olup olmadığı değildir; izin kapsamının nasıl belirlendiği, ambalaj adedi ve o kullanım türünün emsal lisans bedeli ayrı ayrı araştırılır. Böylece soyut bir «telif tazminatı» yerine denetlenebilir hesap oluşturulur.

Başvuru yolunu seçerken

Uyuşmazlıkta yetkili ve görevli mahkeme, talebin ticari niteliği, dava şartı arabuluculuk gerekip gerekmediği ve zamanaşımı ayrı ayrı kontrol edilir. İhlalin durdurulması, delil tespiti ve para taleplerinin her biri için talep koşulları farklı olabilir. Dava dilekçesinde hangi hakkın, kim tarafından, nerede ve nasıl ihlal edildiği açıkça kurulmalı; hukuki dayanaklar somut vakıanın yerine geçirilmemelidir.

Bu rehber, FSEK 68 ve 70 üzerinden hesaplama mantığını açıklar; kişilik hakkına saldırı, marka tecavüzü veya haksız rekabetten kaynaklanan diğer talepler aynı olayda bulunsa bile her biri için uygun hukuki dayanak gösterilmelidir. İlgili dilekçe örneği kullanılacaksa hak sahipliği ve ispat belgeleri somut dosyaya göre yeniden düzenlenmelidir.

İlgili dilekçe örneği