Bayilik ilişkisinde ciro primi ile fatura iskontosu aynı alacak değildir. Hedef ciroya hangi dönemde ulaşıldığı, iade ve mahsupların nasıl kaydedildiği, tarafların mutabakatları ve prim şartlarının sonradan değişip değişmediği incelenerek talep edilebilecek tutar hesaplanmalıdır.

Ciro primi ile iskonto aynı alacak kalemi değildir

Bayilik sözleşmelerinde iskonto çoğu kez malın alım fiyatını düşüren bir ticari şarttır; ciro primi ise belirli satış, satın alma veya performans eşiği gerçekleşince doğan ayrı bir hak olabilir. Bazı sözleşmelerde dönem sonu primleri fatura üzerinden mahsup edilir, bazılarında para ödemesi veya sonraki siparişten indirim olarak uygulanır. Bu nedenle önce alacağın ismi değil ekonomik niteliği ve tarafların kararlaştırdığı yöntem belirlenir. Bir işletmenin faturada gördüğü yüzde indirimi ikinci defa ciro primi olarak talep etmesi mükerrer hesaplama yaratabilir. Ürün gruplarının farklı prim oranlarına tabi tutulduğu sözleşmelerde her grup ayrı değerlendirilmelidir.

Prim kazanma koşulları nasıl belirlenir?

Prim koşulunun brüt alıma mı, iade düşülmüş net alıma mı, yoksa tahsil edilmiş satışa mı bağlandığı sözleşme eki ve ilgili dönem duyuruları üzerinden belirlenmelidir. Her dönem için hedef ve gerçekleşen tutar ayrı hesaplanmalı; sonradan düzenlenen fiyat farkı faturaları ve iadelerle aynı tutarın ikinci kez mahsup edilip edilmediği kontrol edilmelidir.

Delil seti nasıl hazırlanmalı?

En güçlü hesap, dönem bazında sipariş, sevkiyat, iade, fiyat farkı ve tahsilat kayıtlarının eşleştirilmesiyle kurulur. Bayi ve sağlayıcı ERP çıktıları, e-fatura/e-arşiv kayıtları, sevk irsaliyeleri, banka dekontları, cari hesap mutabakatları ve yazışmalar toplanmalıdır. İlgili siparişin iptal edilip edilmediği, malın iade edildiği tarih ve kredi notu düzenlenip düzenlenmediği belirlenmelidir. Taraflardan biri yalnız toplu ciro rakamı sunarsa hangi siparişlerin hesaba dahil edildiği anlaşılamayabilir. Bu nedenle prim matrahını oluşturacak satır bazlı tablo hazırlamak gereklidir.

Örnek hesap: matrah, eşik ve mahsup

Örneğin sözleşmede yıl içinde net 10 milyon TL alıma ulaşılması halinde yüzde 2 prim öngörüldüğünü varsayalım. Brüt sevkiyat 10,5 milyon TL olsa bile 800 bin TL iade varsa net hacim 9,7 milyon TL olabilir; eşik koşulunun gerçekleşip gerçekleşmediği sözleşmedeki ‘net satış’ tanımına göre değişir. Buna karşılık sözleşme kademeli prim düzenliyorsa eşiğin altında kalan dönemde de daha düşük oran gündeme gelebilir. Örnek yalnız hesap mantığını gösterir; her sözleşmede eşik, vergiler, iadeler ve dönem sonu mahsupları farklıdır. Ödenen avans primlerin ve önceki kredi notlarının ikinci kez talep edilmemesi gerekir.

Şartların sonradan değiştirilmesi ve fesih

Bayilik ilişkisinin devamında tarafların yazılı mutabakatla yeni hedef belirlemesi mümkündür. Ancak tek taraflı ve geçmişe etkili prim düşürme iddiasında değişikliğin hukuki dayanağı, bildirim şekli, kabul davranışı ve sözleşmenin genel işlem koşulları değerlendirilmelidir. Sözleşme sona erdiğinde kazanılmış dönem primlerinin akıbeti ayrıca hesaplanmalıdır. Fesih sonrası yeni siparişlerden doğacak koşullu primle fesih tarihine kadar kesinleşmiş alacak birbirine karıştırılmamalıdır. Distribütörlük, acentelik ve franchise ilişkilerinin mevzuat rejimleri de aynı değildir.

Tahsil, arabuluculuk ve uygulama hataları

İddia edilen tutar para alacağıysa ticari dava şartı arabuluculuk, geçerli tahkim şartı, yetkili mahkeme ve zamanaşımı araştırılmalıdır. Alacağın muacceliyetine ilişkin bildirimin ve faiz talebinin dayanağı ayrıca açıklanmalıdır. Talep dilekçesinde hesap dönemi, oran, matrah, iadeler, kesintiler ve ödenmiş tutarlar görülebilir olmalıdır. Sık hata, yalnız sağlayıcının hazırladığı prim sunumunu sözleşme saymak veya yalnız bayi iç muhasebesini kesin kanıt kabul etmektir. İki taraftaki kayıtların karşılaştırılmasına elverişli belge listesi davanın sağlıklı ilerlemesini sağlar.

İlgili başvuru örneği

Prim uyuşmazlığında dönem bazlı hesap

İlk adım, her hesap dönemi için sözleşmede yazılı hedefi, gerçekleşen net alımları, iadeleri ve iade sonrası ciroyu ayrı göstermektir. Hedefin yalnızca satın alma hacmini mi yoksa nihai müşteriye satışı mı esas aldığı sözleşmeden belirlenir. Örneğin yıl sonu hedefi beş milyon lira olan bayinin aynı yıl iade ettiği ürünler hedef matrahından düşülüyorsa brüt fatura tutarı üzerinden prim hesaplamak hatalı olabilir. İskonto faturada zaten uygulanmışsa aynı indirimin yeniden alacak yazılması mükerrerliğe neden olur. Bayilik ilişkisinin ticari defterleri, karşılıklı cari hesapları ve varsa mutabakat tutanakları birbirini denetleyecek şekilde sunulmalıdır.

Tek taraflı değişiklik savunmasının sınırı

Sağlayıcı dönem ortasında prim oranını değiştirdiğini ileri sürüyorsa değişiklik yetkisinin sözleşmedeki dayanağı, bildirimin nasıl yapıldığı ve bayinin buna hangi davranışla karşılık verdiği değerlendirilir. Her e-posta veya fiyat listesi kendiliğinden geçmiş dönemde kazanılmış hakkı ortadan kaldırmaz. Taraflar önceki yıllarda farklı bir uygulamayı sürekli benimsemişse bu ticari teamülün ispatı bakımından yazışmalar ve hesap ekstreleri önem kazanır. Bununla birlikte önceki yıllarda prim ödenmiş olması gelecek her dönemde aynı koşullarla ödeme yapılacağını da tek başına ispatlamaz. Somut dönemin koşulları karşılaştırılmalıdır.

Alacak dava dosyasının kurulması

Dava öncesinde sözleşme ve ekleri, hedef duyuruları, tüm satış faturaları, iade belgeleri, tahsilat kayıtları ve karşılıklı mutabakatlar bir klasörde toplanmalıdır. Hesap çizelgesinde her belge belirli satırla eşleştirilmeli, prim oranı ve uygulanma şartı açıklanmalıdır. Ticari alacak uyuşmazlığında dava şartı arabuluculuğun uygulanıp uygulanmadığı dava açılmadan incelenir. Ayrıca zamanaşımı, faiz başlangıcı ve takas-mahsup iddiaları her alacak dönemi bakımından ayrıca değerlendirilir. Sadece bayinin kendi muhasebe programından alınan tek taraflı tablo, karşı tarafın dayandığı faturalarla karşılaştırılmadıkça ispat sorununu tam çözmeyebilir.

Uygulamada dikkat edilmesi gerekenler

Örnek bir hesapta bayi yıl boyunca dört ayrı ürün grubu satın almış ve her ürün için farklı prim oranı kararlaştırılmış olsun. İade edilen ürünlerin hedef cirodan düşülmesiyle hesaplanan matrah, sağlayıcının cari hesabındaki mahsup kayıtlarıyla karşılaştırılmalıdır. Sözleşmenin dönem sonunda prim faturası düzenlenmesini şart koşup koşmadığı da incelenir. Faturanın geç düzenlenmiş olması ile prim hakkının hiç doğmamış olması aynı konu değildir; taraflarca kabul edilen işleyiş ayrıca önem taşır. Prim alacağına dayanılacak tarihler ve oranlar döneme göre değişebileceği için bütün yılların tek kalemde istenmesi yerine ayrı dönem hesabı tercih edilmelidir.

Tedarikçi cari hesap üzerinden mahsup savunması yapıyorsa bunun hangi tarihli faturaya ve hangi borca yöneldiği somutlaştırılmalıdır. Ödenmeyen primin hesaplanmasında aynı faturanın hem ciroya hem iade tutarına yanlışlıkla iki kez eklenmemesi için satır bazlı kontrol yapılmalıdır. Vergisel belge düzeni ile alacağın doğum şartı birbirine karıştırılmamalıdır.

Hukuki kaynaklar

Bayilik sözleşmesindeki prim ve iskonto talepleri için öncelikle sözleşmenin fiyatlandırma, hedef, iade ve mahsup hükümleri; ardından 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ile ticari ilişkiye uygulanabilen 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu hükümleri değerlendirilir. Ciro primi ile fatura bedelini doğrudan azaltan iskonto aynı alacak kalemi sayılmamalıdır.