Uluslararası mal satışında bedelin tahsili için önce CISG kapsamı, ödeme vadesi ve alacak tutarı; sonra mahkeme veya tahkim yetkisi ile tahsil imkanı belirlenmelidir.
CISG hangi uluslararası satışlara uygulanır?
Bir şirketin yurt dışındaki alıcıya mal satması, her durumda otomatik olarak aynı hukuk rejimini doğurmaz. Önce satıcının ve alıcının ilgili işyerleri, sözleşmenin konusu, taraf ülkelerin CISG'ye taraf olup olmadığı ve uygulanacak hukuk seçimi incelenir. Farklı devletlerde işyeri bulunan tacirlerin mal satışları CISG kapsamına girebilir; ancak tüketici alımları, bazı özel satış türleri ve ağırlıklı hizmet edimi farklı değerlendirilir. Sözleşmenin başlığının distribütörlük ya da çerçeve anlaşması olması belirleyici değildir: uyuşmazlığa konu siparişin fiilen mal satışı niteliği taşıyıp taşımadığı önemlidir. Taraflar CISG uygulamasını geçerli bir sözleşme hükmüyle kaldırmış veya değiştirmiş olabilir. Satıcının Türkiye'de, alıcının başka ülkede bulunması tek başına Türk mahkemesinin yetkili olduğu anlamına da gelmez.
Ödeme vadesi ve bedelin muacceliyeti nasıl belirlenir?
CISG madde 53 alıcının satış bedelini ödeme ve malı teslim alma borcunu düzenler. Ödeme tarihini belirlerken yalnız faturadaki tarihi değil, teklif, sipariş teyidi, proforma, çerçeve sözleşme, ticari yazışma ve varsa ödeme takvimini birlikte değerlendirmek gerekir. CISG madde 58 genel olarak ödeme ile malın veya belgelerin alıcının tasarrufuna sunulması arasındaki ilişkiyi kurar; tarafların farklı bir vadeyi kararlaştırması mümkündür. Madde 59 uyarınca sözleşme veya Sözleşme hükümleri gereğince belirlenmiş ödeme günü geldiğinde, ayrıca ödeme talebinde bulunulması şart değildir. Buna rağmen yazılı ödeme ihtarı, tutar uyuşmazlığının ortaya çıkarılması ve ispat bakımından önemlidir. Teslimin veya uygun belgelerin sunulmasının tartışmalı olması, bedel talebinin dayanağını etkileyebilir.
Alacağın tutarı hangi belgelerle hesaplanır?
Dava dosyasındaki talep, yalnız faturaların toplamından ibaret olmamalıdır. Her sipariş için birim fiyat, para birimi, teslim edilen miktar, iade edilen mal, kabul edilmiş fiyat indirimi, yapılan avans ve kısmi ödemeler ayrı satırlarda gösterilmelidir. Banka SWIFT kayıtlarıyla muhasebe kayıtları eşleştirilmeli; masraf kesintilerinin hangi tarafa ait olduğu sözleşmeyle karşılaştırılmalıdır. Örneğin 100.000 avroluk sevkiyatta 20.000 avro avans alınmış, 5.000 avroluk ayıp indirimi kabul edilmişse tartışmasız bakiye bu kalemlerin düşülmesiyle bulunur. Alıcının ileri sürdüğü karşı alacak ya da mahsup savunmasının hukuki koşulları ayrıca incelenmelidir. Teklif ve sevk irsaliyesinin farklı şirketler adına düzenlenmesi, gerçekten borçlu olan tüzel kişinin tespitini zorlaştırabilir.
Teslim ve ayıp iddiası ödeme talebini nasıl etkiler?
Alıcı bedeli ödememeyi malın geç gelmesi, miktar eksikliği veya ayıplı teslimiyle açıklayabilir. Bu durumda taşıma belgesi, teslim tutanağı, gümrük çıkış ve giriş belgeleri, ambalaj fotoğrafları ile bağımsız kalite raporları değerlendirilir. CISG madde 38 ve 39 kapsamında malın incelenmesi ve uygunsuzluğun bildirilmesi koşulları ayıp savunmasının sonucunu etkileyebilir. Ancak her gecikme veya küçük uygunsuzluk, bütün satış bedelinin ödenmesini otomatik olarak ortadan kaldırmaz; ileri sürülen indirimin, zarar ve ihlal ile ilişkisi somutlaştırılmalıdır. Satıcı ayıp iddiasını peşinen yok saymamalı, alıcının ilk bildirimini, sonradan değişen şikayetlerini ve varsa kabul ettiği düzeltme tekliflerini kronolojik olarak dosyalamalıdır.
Faiz, kur ve ek zarar taleplerinin sınırları
CISG madde 78 geç ödenen bedel için faiz talep edilebilmesine dayanak sağlar; fakat faiz oranını tek başına belirlemez. Sözleşmedeki faiz hükmü ve uygulanacak tamamlayıcı hukuk incelenmeden sabit bir oran ilan etmek doğru değildir. Farklı para birimlerine ilişkin ödemeler, talep para birimi, çeviri tarihi ve kur zararının nasıl ispatlanacağı da ayrı meseledir. CISG madde 74 kapsamında zarar tazmini isteniyorsa ihlalin doğurduğu zarar, illiyet ve öngörülebilirlik sınırları gerekçelendirilmelidir. Ticari kredi maliyetinin veya döviz dalgalanmasının tamamı otomatik tazminat değildir. Faiz ile aynı kaybın ikinci kez zarar kalemi olarak talep edilmemesine, zarar azaltma yükümlülüğüne ve sözleşmedeki sınırlama hükümlerine dikkat edilmelidir.
Yetkili mahkeme ile uygulanacak hukuk farklı meselelerdir
CISG uygulanması, davanın mutlaka Türkiye'de görüleceği anlamına gelmez. Sözleşmede geçerli tahkim kaydı, münhasır yetki şartı veya mahkeme seçimi bulunup bulunmadığı araştırılmalıdır. Milletlerarası yetki ve uygulanacak hukuk, farklı sorulara cevap verir: Türk mahkemesi yabancı hukuku uygulayabileceği gibi yabancı mahkeme CISG hükümlerini uygulayabilir. Türkiye'de dava açılacaksa MÖHUK, usul hukuku, ticari davaya ilişkin görev ve varsa arabuluculuk şartı değerlendirilir. Borçlunun mallarının hangi ülkede bulunduğu, alınacak hükmün tanınması ve tenfizi, dava masrafları ve ihtiyati koruma ihtiyacı stratejiyi değiştirebilir. Yetki sözleşmesinin geçerliliği, yalnız metinde bir şehir adı geçmesine bakılarak kararlaştırılamaz.
İhtarname ve dava öncesi müzakerenin işlevi
Satıcı, ödenmemiş faturaları listeleyen ve sözleşme bazında teslimleri gösteren bir hesap özeti hazırlamalıdır. Talep yazısında şirket unvanı, sipariş numarası, ödeme vadesi, kısmi ödemeler, talep edilen anapara ve cevap adresi açık olmalıdır. Yabancı alıcıya gönderilen yazının teslim edilebilirliği ve kullanılan dil ilerideki uyuşmazlığı etkiler. Taraflar taksitlendirme üzerinde anlaşırsa hangi faturaların tasfiye edildiği, temerrüt şartları ve yeni ödeme güvenliği yazılı belirlenmelidir. Yeni sevkiyatı durdurma, akreditif isteme veya teminat alma kararları mevcut sözleşme yükümlülükleriyle birlikte ele alınmalıdır. Tahsil olasılığı zayıf bir alıcı için pahalı ve uzun yargılamadan önce malvarlığı araştırması yapmak bazen daha rasyoneldir.
İspat dosyası nasıl hazırlanır?
Sözleşme, genel işlem şartları, sipariş onayları, ticari yazışmalar, üretim ve kalite tutanakları, faturalar, paketleme listeleri, CMR veya konişmentolar ile banka dekontları tarih sırasına konulmalıdır. İngilizce veya başka dildeki belgelerin gerektiğinde usulüne uygun çevirileri hazırlanır. Alıcının borcu kabul ettiği mesajlar, ödeme vaadi ve fiyat mutabakatları delil olabilir; fakat mesajın göndericisi ve bağlamı tespit edilmelidir. Elektronik belgelerde dosyanın kaynağı, başlık bilgileri ve değiştirilmediğine ilişkin kayıtlar korunmalıdır. Tek sevkiyatta farklı Incoterms kurallarının kullanılmış görünmesi açıklığa kavuşturulmalı, teslim ve riskin geçişi ile ödeme vadesi birbirine karıştırılmamalıdır.
Örnek uyuşmazlık: alıcı teslimi kabul edip ödeme yapmıyor
Türk satıcı, yabancı alıcıya üç parti makine parçası gönderdiğini ve ödemelerin geciktiğini varsaysın. İlk iki partinin imzalı teslim kayıtları bulunurken üçüncü partide yalnız taşıyıcı belgesi vardır. Alıcı üçüncü partinin eksik geldiğini ileri sürer ve bütün bakiyeyi tutar. Sağlıklı talep, üç sevkiyatı tek tutar gibi sunmak yerine her partide teslim, itiraz ve ödeme durumunu ayırır. İkinci aşamada eksiklik itirazının zamanı ve dayanağı araştırılır; üçüncü partideki ihtilafın ilk iki partinin borcunu ne ölçüde etkileyebileceği değerlendirilir. Dosyanın sonucu sözleşme hükümlerine, uygulanacak hukuka ve delillere bağlıdır; örnek tek başına davanın kazanılacağını göstermez.
Başvuru öncesi kontrol listesi ve hukuki kaynaklar
İlk kontrolde tarafların gerçek ticaret unvanı, CISG kapsamı ve varsa dışlama şartı tespit edilir. İkinci kontrolde fiyat, teslim, ödeme vadesi ve borcun döviz cinsinden kesin hesabı yapılır. Üçüncü kontrolde alıcının ayıp veya eksik teslim savunması delilleriyle değerlendirilir. Dördüncü aşamada dava, tahkim, arabuluculuk veya yabancı ülkede icra seçenekleri maliyet ve tahsil kabiliyeti bakımından karşılaştırılır. UNCITRAL'ın resmi CISG metni özellikle 53–59, 61–64, 74 ve 78. maddeler için ilk kaynaktır. Türk mahkemesi gündeme geldiğinde 5718 sayılı MÖHUK ve usule ilişkin güncel hükümler ayrıca kontrol edilir. Bu analiz somut sözleşmenin yerini tutmaz; ticari risk ve takip yöntemi olay özelinde belirlenir.
İlgili başvuru örneği
Hukuki kaynaklar
UNCITRAL – CISG resmi metni ve 5718 sayılı MÖHUK. Mevzuat somut olayın tarihindeki yürürlük durumuyla birlikte değerlendirilmelidir.