Deniz taşımasında navlun alacağının kime yöneltileceği, yalnız faturada yazan unvandan çıkarılamaz. Taşıma veya çarter sözleşmesinin tarafları, konişmentonun düzeni ve freight prepaid/freight collect kayıtları birlikte okunmalıdır. Vade, teslim ve mahsup uyuşmazlığında sefer evrakı ile banka ve cari hesap kayıtlarının aynı taşıma için eşleştirilmesi gerekir.
Navlun alacağının kaynağı ve sözleşme türü
Navlun, deniz yoluyla eşya taşıma ediminin karşılığı olan bedeldir; ancak her deniz taşımacılığı faturası aynı sözleşmesel düzene dayanmaz. Sefer çarteri, zaman çarteri ve konişmento ilişkileri farklı hak ve borçlar doğurabilir. İlk yapılacak iş taşıma sözleşmesinin taraflarını, taşıma güzergahını, yükün niteliğini, ücretin hangi para birimiyle belirlendiğini ve ödeme koşulunu saptamaktır. Çarterparti ile konişmento kayıtları farklı ifadeler içeriyorsa bu belgelerin hangi taraf arasındaki ilişkiyi düzenlediği incelenmelidir. Yalnızca muhasebe faturasında navlun yazması, o faturanın muhatabının hukuken taşıma ücretinden sorumlu olduğunu tek başına kanıtlamaz.
Navlun ne zaman muaccel olur?
Ödeme zamanının belirlenmesinde tarafların sözleşmedeki vade hükmü önceliklidir. Yükleme anında peşin ödeme, belirli sefer aşamasında ödeme veya varışta ödeme gibi modeller uygulamada görülür. Sözleşmede freight prepaid yahut freight collect ibaresi bulunması da teslim alanın sorumluluğunu incelerken önem taşır; fakat bu ibare bütün ilişkiyi tek başına çözmez. Taşıyanın edimini hangi aşamada tamamladığı, teslimin gecikip gecikmediği ve haklı kesinti yahut mahsup iddiasının bulunup bulunmadığı kontrol edilmelidir. Muacceliyet tarihi doğru kurulmadan işleyecek faiz, kur hesabı ve zamanaşımı değerlendirmesi de sağlıklı yapılamaz.
Taşıtan, yükleten ve gönderilenin ayrılması
Deniz taşımacılığında yükü fiilen teslim eden kişi, taşıma sözleşmesini kuran kişi ve varışta malı teslim alacak kişi farklı şirketler olabilir. Bu nedenle alacak davasında borçlunun kimliği en temel meseledir. Taşıtanın sözleşmeyle üstlendiği borç ile gönderilenin konişmento ve teslim koşullarından kaynaklanan konumu birbirinden ayrılmalıdır. Acente veya forwarder üzerinden yapılan yazışmalarda da temsil yetkisinin kapsamı incelenir; aracı sıfatıyla hareket eden her şirket doğrudan navlun borçlusu haline gelmez. Ticari sicil, taşıma talimatı, çarterparti, konişmento ve fatura kabulüne ilişkin yazışmalar borçlu tespitinde birlikte okunmalıdır.
İspat için tek faturadan fazlası gerekir
Sağlam bir alacak dosyasında imzalı çarterparti veya taşıma talimatı, konişmento, yükleme kayıtları, sefer belgeleri, teslim fişleri, navlun faturası, hesap ekstresi ve bankacılık kayıtları birlikte bulunmalıdır. Sözleşmenin elektronik posta üzerinden kurulduğu olaylarda teklif–kabul zinciri, revizyonlar ve muhatapların temsil yetkileri önem kazanır. Yük miktarına bağlı ücret varsa tartı, draft survey ve liman kayıtları dikkate alınmalıdır. Bekleme süresi yahut sürastarya gibi ek kalemler navlun ana alacağına otomatik eklenmez; bunların sözleşmesel dayanağı, süre hesabı ve ayrı ispat belgeleri gösterilmelidir. Birden çok sefer için açılacak davada her seferin hesap tablosu ayrı tutulmalıdır.
İtirazlar: eksik taşıma, mahsup ve teslim sorunu
Borçlu taraf navlun bedelinin yanlış hesaplandığını, yükün eksik veya hasarlı taşındığını yahut başka bir alacağıyla mahsup ettiğini ileri sürebilir. Bu iddiaların her biri ayrı maddi vakıalara dayanır. Yükte hasar iddiası, taşıma bedelinin kendiliğinden ortadan kalkması sonucunu her zaman doğurmaz; karşı alacağın koşulları, sözleşmenin sorumluluk sınırları ve mahsup beyanı incelenmelidir. Benzer şekilde taşımanın geç tamamlanması ile taşımadan kaynaklanan alacak arasında otomatik bir düşüm yapılmamalıdır. Davacı, navlun talebini destekleyen belgeleri sunarken borçlunun olası kesinti savunmaları için yazışmaları ve olay tutanaklarını da muhafaza etmelidir.
Döviz, faiz ve cari hesap ayrıntıları
Uluslararası taşıma ilişkilerinde navlun genellikle yabancı para üzerinden belirlenir. Alacak talebinde sözleşmedeki para birimi, ödeme yeri, seçimlik ödeme hükmü ve gerçekleşmiş kısmi ödemelerin tarihleri açık olmalıdır. İleri sürülen kur farkının ayrı bir borç mu yoksa döviz alacağının ifa biçiminden doğan sonuç mu olduğu incelenmelidir. Temerrüt tarihini belirlemek için vade, ihtar ve tarafların ticari uygulaması değerlendirilir. Cari hesaba kaydedilmiş navlun faturalarında da cari hesap sözleşmesinin gerçekten kurulup kurulmadığı ve mutabakat kayıtlarının hukuki niteliği saptanmalıdır. Excel toplamı tek başına talep sonucunun açıklığı yerine geçmez.
Ticari arabuluculuk, tahkim ve yetki
Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari alacak davalarında, kanuni istisnalar saklı kalmak üzere dava şartı arabuluculuk gündeme gelir. Bununla birlikte taşıma sözleşmesindeki geçerli tahkim anlaşması, yabancı mahkeme yetki kaydı veya uygulanacak hukuk seçimi ayrıca incelenmelidir. Bir hükmün çarterpartide yer alması, konişmentoyu elinde bulunduran üçüncü kişiye hangi koşullarda ileri sürülebileceği sorusunu da doğurur. Bu nedenle yalnız şirketlerin ticari işletme niteliğinden hareketle doğrudan belirli bir Türk mahkemesinde dava açılması doğru olmayabilir. Ön değerlendirme, tarafların ülkeleri, taşıma hattı, sözleşme türü ve uyuşmazlık çözüm kaydı üzerinden yapılmalıdır.
Kısa süreler ve takip stratejisi
Deniz ticaretinden kaynaklanan istemlerde Türk Ticaret Kanunu özel zamanaşımı ve hak düşürücü nitelikte süreler içerebilir. Navlun alacağına uygulanacak süre, alacağın hukuki niteliği ve sözleşme ilişkisi belirlenmeden genel ticari alacak süresi varsayılamaz; TTK 1246 ve ilgili özel düzenlemeler ayrıca kontrol edilmelidir. İcra takibi veya dava planlanırken zamanaşımı kesilmesi, arabuluculuk süreci ve teminat ihtimali birlikte düşünülmelidir. Karşı taraf yabancı ülkedeyse tebligat, tahsil kabiliyeti ve malvarlığı araştırması masrafları da dosya stratejisini belirler. Sadece haklı olmak değil, kararın nerede ve nasıl icra edileceğini öngörmek gerekir.
Örnek olay ve sonuç talebinin kurulması
İzmir limanından sevk edilen bir yük için iki navlun faturası düzenlendiğini, borçlunun ilk faturanın bir kısmını ödediğini, ikinci faturada ise teslim gecikmesi savunması yaptığını düşünelim. Dosyada hangi faturanın hangi sefere ilişkin olduğu, vade ve ödeme dekontlarının doğru eşleştirilmesi gerekir. Gecikmeye ilişkin bildirim, taşımanın süresi ve ileri sürülen zararın dayanağı ayrıca incelenir. Dava dilekçesinde ana para, faiz başlangıcı ve varsa ek giderler kalem kalem gösterilir; teslim gecikmesi tartışması ise ayrı savunma ve delil başlığı altında ele alınır. Talep, açıklanmamış genel bir cari hesap bakiyesi olarak bırakılmamalıdır.
Kısmi ödeme ve mutabakatın ispat değeri
Alacaklıya yapılan kısmi ödeme, her zaman kalan borcun bütün unsurlarının kabul edildiği anlamına gelmez. Ödeme açıklaması, hangi sefere ve hangi faturaya mahsup edildiğiyle birlikte incelenmelidir. Taraflar arasında mutabakat yazısı varsa bunun kim tarafından imzalandığı ve hangi dönem hesaplarını kapsadığı belirlenmelidir. Uluslararası ticari yazışmalarda farklı zaman dilimleri ve şirket unvanları kullanılması dahi delil zincirinde karışıklık doğurabilir. Özellikle borçlunun hasar savunmasıyla kestiği tutar, asıl navlun kaleminden ayrı gösterilmelidir.
İlgili başvuru örneği
Hukuki kaynaklar
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, deniz ticareti hükümleri ile konişmento, çarterparti ve ilgili uluslararası düzenlemeler birlikte değerlendirilmelidir.