Deniz taşımasında yük hasarı saptandığında ilk adım, hasarın teslim sırasında dışarıdan görülebilir olup olmadığını belirlemektir. Görünür hasarda teslim belgesindeki çekince; sonradan açılan ambalajda anlaşılan hasarda ise TTK m. 1185 kapsamındaki bildirim zamanı ve yazılı kayıt önem kazanır. Konteyner mühürü, teslim tutanağı, fotoğraflar ve taşıyana gönderilen bildirim birlikte incelenmelidir.

İlk tespit: zıya, hasar veya gecikme

Deniz taşımasında malların tesliminde ortaya çıkan uyuşmazlıklar zıya, fiziksel hasar ve gecikme olarak farklılaşır. Konteynerin varış limanına ulaşmış olması içindeki yükün sözleşmeye uygun teslim edildiğini kanıtlamaz. Önce konişmentodaki mal tanımı, koli sayısı, mühür numarası ve teslim tutanağı karşılaştırılır. Hasarın deniz yolculuğunda mı, limandaki elleçlemede mi, kara taşıma ayağında mı oluştuğu belirlenmelidir. Kapıdan kapıya taşıma organizasyonunda farklı taşıyanlar ve sözleşme hükümleri devreye girebilir. Tazminat talebinin muhatabını seçebilmek için taşıyan, fiili taşıyan, acente, terminal ve sigortacı arasındaki görev paylaşımı açıkça ortaya konulmalıdır. Faturadaki zarar miktarı tek başına kusuru kanıtlamaz.

TTK m. 1185: görünür hasar bildirimi

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 1185 uyarınca eşyanın zıya veya hasarı en geç gönderilene teslim sırasında taşıyana yazılı olarak bildirilmelidir. Dışarıdan görülebilen kırık ambalaj, ıslanma, eksik koli veya konteyner darbesi gibi belirtiler için teslim anındaki kayıt büyük önem taşır. Teslim fişine ihtirazi kayıt koymak, fotoğraf çekmek ve taşıyana yazılı bildirim göndermek birlikte yürütülmelidir. Sadece terminal çalışanına sözlü şikayet edilmesi ispat bakımından yeterli olmayabilir. Bildirim metninin ayrıntılı nihai ekspertiz raporu olması gerekmez; zıya veya hasarın genel mahiyetini açıkça ortaya koyması beklenir. Kime, hangi kanaldan, hangi tarihte bildirildiği dosyada gösterilmelidir.

Gizli hasarda üç günlük süre

Hasar teslim sırasında dışarıdan belli değilse TTK m. 1185, teslim tarihinden itibaren aralıksız hesaplanacak üç gün içinde taşıyana bildirim gönderilmesini öngörür. Bu süreyi her durumda üç iş günü olarak varsaymak hata olur. Palet açıldığında ortaya çıkan iç kırılma, nem veya ambalaj altındaki bozulma bu kategoriye girebilir; ancak hasarın gerçekten teslimde fark edilemeyecek nitelikte olması tartışılabilir. Teslimden günler sonra düzenlenen tek taraflı rapor, kanuni bildirimin yerine kendiliğinden geçmez. Ürünün ne zaman açıldığı, depoya giriş, sıcaklık, mühür ve kamera kayıtları önemlidir. Bildirimde sevkiyat ve konişmento numarasıyla zarar kaleminin genel açıklaması yer almalıdır.

Bildirimin yokluğu hakkı otomatik düşürür mü?

Hasar bildiriminin yapılmaması, taşıyanın sorumluluğunu düzenleyen bütün maddi hakların mutlaka ortadan kalktığı anlamına gelmez; fakat eşyanın teslim edildiği hali ve hasarın taşıma sürecinde oluştuğunu ispat bakımından ciddi sonuçlar doğurabilir. TTK m. 1185 kapsamında tarafların katılımıyla mahkeme, yetkili makam veya resmen atanmış uzman tarafından yapılan incelemenin bildirime etkisi ayrıca düzenlenmiştir. Bu nedenle bir eksperin tek başına hazırladığı özel raporun her durumda aynı sonucu doğurduğu söylenemez. Bildirim eksikse konişmento, teslim tutanağı, terminal raporu, konteyner hareketleri, mühür kaydı ve hasarın niteliğiyle teslim anındaki gerçek durum ispatlanmaya çalışılır. Kanuni karine ve ispat değerlendirmesi somut şartlarda yapılmalıdır.

Ekspertiz ve delil tespiti nasıl yürütülür?

Hasar görülür görülmez ürünlerin imha edilmesi veya ambalajın kaldırılması delili zayıflatabilir. Mümkünse hasarlı ambalaj, konteyner mühürü, yükleme planı, sıcaklık ve nem kayıtları muhafaza edilir. Sürveyör raporunda yalnız parasal zarar değil, hasarın fiziksel nedeni, oluşum zamanı ve kurtarılabilir mal miktarı da bulunmalıdır. Taşıyan veya sigortacıya incelemeye katılma imkanı verilmesi sonraki itirazları azaltabilir. Özellikle çabuk bozulan yükte delilin hızlı kaybolma tehlikesi olduğundan mahkemeden delil tespiti gibi yollar somut olayda değerlendirilir. Numune alma, laboratuvar incelemesi ve imha tutanağı zincirinin belgelenmesi gerekir. Sonradan sadece ticari faturaya dayalı hesap yeterli kalmayabilir.

Konişmento ve sorumlu taşıyan

Taşıma sözleşmesi ve konişmento, kimin hangi yükümlülüğü üstlendiğini belirlemede temel kaynaklardır. Konişmento üzerinde adı geçen acente ile taşıyan şirket her zaman aynı borçlu değildir. Konteyneri fiilen işleten veya kara nakliyesini yapan kişinin sorumluluğu da ayrıca değerlendirilir. Konişmentodaki çekinceler, paketleme bilgileri, yükletenin beyanları ve malın teslim anındaki görünür durumu hasar tartışmasını etkileyebilir. Uluslararası taşımalarda sözleşmesel hukuk seçimi ve emredici taşıma hükümleri birlikte incelenmelidir. Dava açmadan önce sözleşme tarafı, taşıyanın unvanı, varsa konişmento devri ve alacak hakkının kimde bulunduğu kesinleştirilmelidir. Sigortacıdan ödeme alınmışsa halefiyet konusu da ayrıca değerlendirilir.

Sorumluluk sınırları ve zarar hesabı

Deniz taşımacılığında tazminat hesabı yalnız yükün ticari faturadaki satış bedeline eşitlenmez. Hasarlı malların kalan değeri, tamir ve ayıklama masrafları, kurtarma giderleri, ispatlanan doğrudan zarar ve uygulanabilecek sorumluluk sınırlamaları ayrıca değerlendirilir. Taşıyanın sorumluluğunun sınırlandırılmasıyla sigorta poliçesindeki teminat limiti farklı kavramlardır. Malların konişmentoda gösterilen birim veya koli sayısı sınır hesabını etkileyebilir. Hasara uğrayan yükün yeniden satılması halinde elde edilen gelir de hesaptan düşülebilir. Sorumluluk sınırının kalkmasına yol açabilecek ağır nitelikli davranışlar iddia ediliyorsa bunun koşulları ve ispatı somutlaştırılmalıdır. Varsayımsal kazanç kaybı ayrı hesap ve hukuki dayanak gerektirir.

Dava süresi ve sigorta ihbarı

Taşıyana yöneltilecek talepler bakımından TTK’nın özel zamanaşımı veya hak düşürücü süre düzenlemeleri incelenmeden genel borçlar hukuku süreleri otomatik uygulanmamalıdır. Aynı şekilde yük sigortasına ihbar süresi konişmentodaki taşıyan bildirimiyle aynı değildir; poliçe şartları ayrıca okunur. Sigorta şirketine başvuru yapılması taşıyana yönelik bütün süreleri kendiliğinden durdurmaz. Arabuluculuk dava şartı olup olmadığı talep türüne ve ticari dava niteliğine göre ayrıca belirlenmelidir. Hasar belli olduktan sonra taşıyanın açık bir sorumluluk kabulü, uzlaşma görüşmeleri ve taraf yazışmalarının süre etkisi varsayılmamalıdır. Tarih çizelgesinde gemi varışı, teslim, hasarın öğrenilmesi, bildirim, ekspertiz ve dava tarihleri ayrıntılı işlenmelidir.

Örnek olay ve dosya hazırlığı

Bir konteyner gıda ürününün limanda sağlam mühürle teslim edildiğini, ancak depoda açıldığında iç kısmında nem hasarı bulunduğunu düşünelim. Bu olayda dıştan görünmeyen hasar bakımından üç günlük bildirimin hesabı, sıcaklık kayıtları ve yükün iç ambalajı öne çıkar. Başka bir örnekte teslim fişinde ezilmiş koli yazılıdır; buna rağmen taşıyana yazılı ihbar yapılmamış olabilir. Her iki olayın ispat durumu farklıdır. Dosyada konişmento, booking teyidi, ticari fatura, paketleme listesi, gümrük belgeleri, terminal giriş çıkış kayıtları, teslim tutanağı, fotoğraf, bağımsız ekspertiz, taşıyana yazılı ihbar ve sigorta poliçesi bir arada olmalıdır. Zarar miktarı ve sorumluluk bağlantısı ayrı ayrı gösterilmelidir.

Resmi mevzuat kaynağı

6102 sayılı TTK m. 1178 ve 1185. İşlem tarihindeki yürürlük ve geçiş hükümleri ayrıca kontrol edilmelidir.

Taşıyana ihbarın kanıtlanması

Taşıyana gönderilen e-postanın yalnız taslağını saklamak, ihbarın gerçekten gönderildiğini ve doğru muhataba ulaştığını ispat için yeterli olmayabilir. Gönderim kaydı, alıcı adresi, varsa teslim bildirimi ve konişmentodaki iletişim bilgileri birlikte karşılaştırılmalıdır. Alıcı acenteye yapılan bildirimin taşıyana yöneltilmiş sayılıp sayılmayacağı temsil ilişkisine göre değerlendirilir. Hasarın gelişimini belgeleyen fotoğraflar çekim tarihi ve konteyner numarasıyla eşleştirilmeli, birbirinden farklı sevkiyat görüntüleri karıştırılmamalıdır. Tazminatın büyüklüğü arttıkça teslim anındaki ihtirazi kayıt ve tarafların katıldığı ekspertiz incelemesi daha fazla önem taşır. Bu kayıtlar eksikse henüz kaybolmamış terminal ve liman kayıtları gecikmeden talep edilmelidir.