Fotoğrafın İzinsiz Kullanılması Halinde Telif Hakları

Fotoğrafın izinsiz kullanılması durumunda önce hak sahipliği, fotoğrafın eser niteliği, kullanımın kapsamı ve olası lisans izni belirlenmelidir. Ekran görüntüsü tek başına yeterli olmayabileceğinden yayımlanma tarihi, kullanılan mecra ve orijinal dosyaya ilişkin kayıtlar korunmalıdır.

İlk ayrım: fotoğrafın konusu ve hak sahibi

Bir fotoğrafın izinsiz kullanılması, her durumda aynı hukuki korumayı doğurmaz. Önce fotoğrafı kimin çektiği, fotoğrafın eser niteliği taşıyıp taşımadığı, kullanım lisansı bulunup bulunmadığı ve görselde yer alan kişinin kişilik haklarının etkilenip etkilenmediği belirlenmelidir. Fotoğrafçının mali ve manevi hakları ile fotoğrafta görülen kişinin görüntüsü üzerindeki kişilik hakkı aynı talep değildir. Örneğin bir restoranın müşteri fotoğrafını reklamda paylaşması, görüntüsü kullanılan kişinin rızası bakımından incelenirken profesyonel fotoğrafçının ürün fotoğrafının kopyalanması FSEK koruması bakımından değerlendirilir. Tek olayda iki farklı hak ihlali de bulunabilir; ancak bu haklar birbirinin yerine geçmez.

FSEK bakımından fotoğrafın korunması

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında fotoğrafın eser niteliği ve korunma koşulları somut olay üzerinden değerlendirilir. Fotoğrafların tümü için aynı yaratıcılık ölçütü ve aynı hak sahipliği varsayılmamalıdır; ayrıca eser sayılmayan fotoğraflarla ilgili özel koruma hükümleri gündeme gelebilir. Fotoğrafın stok platformuna yüklenmiş olması onun sınırsız ve ücretsiz kullanılabileceği anlamına gelmez. Lisans metninin ticari kullanım, değişiklik yapma, süre, ülke ve alt lisans haklarını kapsayıp kapsamadığı incelenmelidir. Görselin kaynakta bulunabilir olması hak sahibinden izin alınmasını gereksiz kılmaz.

Çalışan veya ajans fotoğrafı kime aittir?

Fotoğrafın bir çalışan tarafından iş ilişkisi sırasında çekilmesi, yaratıcı kişinin kim olduğu ile mali hakları kullanma yetkisinin kime ait olduğu sorularını ayrı gündeme getirir. Ajans sözleşmesi, kampanya brifi, teslim edilen dosyalar, ücret kalemleri ve hak devri hükümleri birlikte okunmalıdır. Telif haklarının devri veya lisansı bakımından FSEK'in şekil ve içerik koşulları göz ardı edilmemelidir. Sadece fotoğrafın ücret karşılığı çekildiği olgusu her türlü kullanım hakkının süresiz, sınırsız ve alt lisans verilebilir biçimde devredildiğini otomatik göstermez. Sosyal medya hesabının şifresini teslim etmek de tek başına bütün mali hakların devri anlamına gelmez.

İhlali kanıtlamak için hangi kayıtlar alınır?

İzinsiz kullanıldığı düşünülen görselin URL adresi, ekran görüntüsü, görüldüğü tarih, reklamın hedef platformu, ticari amaç ve varsa sponsorlu içerik bilgisi saklanmalıdır. Kopyanın çözünürlüğü, kırpılması, filigran kaldırılması veya renk değiştirilmesi gibi işlemler karşılaştırmada önem taşıyabilir. Hak sahipliği için orijinal RAW dosyası, EXIF verisi, çekim tarihine ait kayıtlar, ajans sözleşmesi, fatura ve lisans metni değerlendirilir. Ekran görüntüsü tek başına değiştirilmeyeceğinin güvencesi değildir; gerekli hallerde hukuka uygun delil tespiti veya güvenilir zaman damgası yöntemleri değerlendirilir. Delil toplamak için başkasının hesabına izinsiz girmek gibi yöntemler kullanılmamalıdır.

Talep türleri ve zarar hesabı

FSEK'in mali hak ihlallerine ilişkin özel talepleri, müdahalenin önlenmesi ve giderilmesi ile tazminat istemlerini birbirinden ayırır. Özellikle FSEK m. 68 kapsamındaki talebin niteliği ve koşulları, gerçek zarar tazminatıyla özdeş kabul edilmemelidir. Ticari lisans bedelinin belirlenmesinde kullanım süresi, erişim kapsamı, mecranın türü ve eserin lisans piyasası önemli olabilir. Fotoğrafın popüler olması veya izinsiz kullanan şirketin cirosunun büyük olması tek başına istenen tutarı kanıtlamaz. Hem eser sahibinin mali hakları hem de fotoğraftaki kişinin kişilik hakkı söz konusuysa talep kalemlerinin birbirleriyle ilişkisi ve mükerrer tahsil riski ayrıca değerlendirilmelidir.

Önce ihtar mı dava mı?

Her olayda önce noter ihtarı çekilmesi zorunlu değildir; ancak kaldırma, lisans veya ödeme talebini yazılı şekilde bildirmek uyuşmazlığın kapsamını netleştirebilir. Delilin hızla kaybolabileceği çevrim içi reklamlarda önce kullanımın belgelenmesi önemlidir. Uyuşmazlık parasal talep içeriyorsa görevli mahkeme, hak sahipliği ve uygulanabilecek dava şartı arabuluculuk kuralları somut talebe göre kontrol edilmelidir. Telif ihlali ile kişisel verilerin hukuka aykırı kullanımı farklı yetkili kurum ve başvuru yollarını gündeme getirebilir. Sonuç dilekçesinde hangi görüntü için hangi hakka dayanıldığı, kaldırma mı bedel mi istendiği, talebin dönem ve mecra sınırı açık yazılmalıdır.

İlgili başvuru örneği

Somut olayın özellikleri, ihlalin niteliği ve mevzuattaki başvuru usulleri ayrıca değerlendirilmelidir. Bu açıklama genel niteliktedir.

Fotoğrafın eser niteliği ve hak sahipliği

Her görüntü bakımından otomatik aynı FSEK talebi kurulamaz. Fotoğrafın sahibinin hususiyetini taşıyıp taşımadığı, çekim sürecindeki yaratıcı tercihler ve kullanım amacı değerlendirilir. Fotoğrafın sosyal medya hesabına yüklenmiş olması, başkalarına her türlü ticari kullanım izni verildiğini göstermez. Fotoğrafı çeken kişi, fotoğrafta yer alan kişi ve görseli reklamda kullanan işletmenin hukuki konumları farklı olabilir. Telif hakkının varlığı ile kişilik hakkı veya kişisel veri ihlali iddiası birbirine karıştırılmamalıdır. Sözleşmede hangi kullanım mecrası, ülke, süre ve ücretin kararlaştırıldığı araştırılır; genel bir mesajlaşma onayının kapsamı varsayımla genişletilmez.

İhlalin tespiti ve zarar hesabı

İnternet ilanında izinsiz kullanılan fotoğrafı belgelemek için sayfanın adresi, yayın tarihi, reklamın sponsorlu niteliği, görüntüleme kapsamı ve varsa ürün satış bağlantıları kaydedilmelidir. Ekran görüntüsü tek başına içeriğin ne zaman yayımlandığını kesin ispatlamayabilir; hukuka uygun teknik tespit, platform kayıtları ve kampanya belgeleri birlikte değerlendirilmelidir. İhtiyati tedbir amacıyla kullanımın sürmesini önlemek isteniyorsa yaklaşık ispatı destekleyen belgeler hazırlanmalıdır. Maddi tazminatta lisans ücreti, kullanım kapsamı ve ilgili kanuni seçimlik talepler; manevi tazminatta kişilik hakkı ve ihlalin ağırlığı ayrı tartışılır. Talebin hukuki dayanağı hesap tablosunda açık belirtilmelidir.

Somut dosya örneği ve kontrol noktaları

Örneğin bir fotoğrafçı katalog çekimi için tek seferlik izin vermiş, işletme aynı fotoğrafı yıllar sonra uluslararası ücretli reklamlarda kullanmış olsun. İlk iznin kapsamı belirlenmeden sonraki kullanımın hukuka uygun olduğuna karar verilemez. Yazılı sözleşmede mecra, süre, yeniden lisanslama ve değişiklik hakları incelenmelidir. Görselde tanınabilir bir kişi de varsa o kişinin reklamda görünmesine ilişkin rıza ve kişilik hakkı iddiaları telif sözleşmesinden bağımsız önem taşıyabilir. Fotoğrafın internetten bulunabilmesi, hak sahibinin kimliğinin bilinmemesi ya da dosyada filigran bulunmaması izin bulunduğunu göstermez. Delil toplarken orijinal yüksek çözünürlüklü dosya, çekim tarihine ilişkin teknik bilgiler, teslim e-postaları, reklam kütüphanesi kayıtları ve yayınlandığı platformun verileri birlikte saklanmalıdır. Maddi talep kurulurken varsayımsal piyasa bedeli ile kanundaki özel taleplerin şartları açıklanmalıdır; aynı kullanım için çakışan zarar kalemlerinin iki kez istenmesi önlenmelidir. İçerik kaldırma talebi ile tazminat talebi ayrı sonuçlar doğurduğundan hangi hukuki yolun hangi hedefe yöneldiği belirtilmelidir.