GES kurulumunda gecikme iddiasını değerlendirmek için sözleşmedeki montaj, test, geçici kabul, şebeke bağlantısı ve ticari işletmeye alma tarihlerinin birbirinden ayrılması gerekir. Yükleniciye yüklenebilen gecikme ile bağlantı ve idari izin süreçlerinden doğan gecikme farklı delillerle ispatlanır; gecikme cezası ve üretim kaybı talebi de aynı zarar kalemi olarak değerlendirilmemelidir.

GES kurulum sözleşmesinde teslim kavramı

Güneş enerjisi santrali kurulumunda teslim, yalnız panellerin sahaya getirilmesi veya montajın bitirilmesi anlamına gelmeyebilir. Sözleşmede mekanik tamamlanma, elektriksel test, geçici kabul, şebekeye bağlantı ve ticari işletmeye alma ayrı kilometre taşları olarak düzenlenebilir. Gecikme iddiası kurulurken önce hangisinin yüklenicinin taahhüdü, hangisinin idare veya dağıtım şirketi işlemine bağlı olduğu belirlenmelidir. EPC, anahtar teslim veya sadece montaj sözleşmelerinin kapsamı aynı değildir. Yer teslimi, proje onayı ve gerekli izin belgelerini kimin sağlayacağı açık değilse gecikmenin kime yüklenebileceği tartışmalı hale gelir. İş programı ve ek protokoller tarih sırasıyla değerlendirilmelidir.

Yüklenici gecikmesi ile bağlantı gecikmesi

Kurulumun sözleşmeye aykırı biçimde yavaş ilerlemesiyle şebeke işletmecisinin bağlantı işlemini geciktirmesi aynı olay değildir. Dağıtım veya iletim bağlantı işlemlerine ilişkin yazılar, kabul ve test başvuruları, eksik belge bildirimleri ve şantiye günlükleri bir arada okunmalıdır. Örneğin inverter montajı zamanında bitmiş fakat şebekeye enerji verilmesi bağlantı başvurusundaki eksiklik nedeniyle gecikmişse sorumluluk, sözleşmede bu başvuruyu kimin üstlendiğine bağlıdır. Yüklenicinin kontrolü dışındaki her gecikme de otomatik mücbir sebep sayılmaz. Sözleşmedeki süre uzatma, bildirim ve engelleyici olay hükümleri tek tek incelenmelidir.

Temerrüt, ihtar ve süre uzatımı

Türk Borçlar Kanunu'nun eser sözleşmesi ve borçlu temerrüdü hükümleri çerçevesinde teslim borcunun ne zaman muaccel olduğu, kesin vade bulunup bulunmadığı ve ihtar gerekip gerekmediği araştırılır. TBK m. 473, şartları gerçekleştiğinde iş sahibinin teslim süresini beklemeden bazı haklarını kullanabilmesine imkan verir; her takvim sapmasında otomatik dönme hakkı doğurmaz. İş sahibi gecikmeyi yazılı şekilde somutlaştırmalı, hangi işlerin eksik olduğunu ve uygun görülen tamamlama süresini bildirmelidir. İşin durmasına sebep olan ruhsat, şantiye erişimi veya ödeme engeli bizzat iş sahibinden kaynaklanıyorsa bunlar da değerlendirmeye katılır. Hızlandırma protokollerinin önceki gecikme cezasından feragat anlamına gelip gelmediği metinden anlaşılmalıdır.

Gecikme cezası ve üretim kaybının hesabı

Sözleşmedeki gecikme cezası günlük sabit tutar, sözleşme bedelinin oranı veya belirli aşamalar için farklı tutarlar üzerinden hesaplanabilir. Başlangıç, bitiş, azami ceza sınırı ve kabul istisnaları gösterilmelidir. Üretim kaybı iddiasında ise beklenen enerji miktarı salt panel etiket gücüyle hesaplanamaz. Işınım verisi, tesisin proje kapasitesi, performans oranı, mevsim, devreye alınabilecek kısım ve geçerli satış veya mahsuplaşma düzeni hesaba katılmalıdır. Gecikme cezasıyla aynı kaybın iki kez talep edilmemesine ve cezai şartın ayrıca hangi şartlarla istenebileceğine dikkat edilmelidir. Finansman faizi ve üçüncü kişiye ödenen bedeller de ayrı belgelenmelidir.

Deliller: teknik kabulden ticari zarara

Temel dosyada EPC sözleşmesi, ekleri, iş programının revizyonları, yer teslim tutanağı, saha fotoğrafları, haftalık ilerleme raporları, hakedişler, test protokolleri, teknik kabul kayıtları ve taraf yazışmaları bulunmalıdır. Şebeke bağlantısına ilişkin onay, ret ve eksiklik bildirimleri ayrıca saklanır. Üretim kaybının hesaplandığı tabloda her varsayımın veri kaynağı açıklanmalı; bilirkişinin doğrulayamayacağı yuvarlak tahminlerden kaçınılmalıdır. Sahada ekipman sökülmesi veya ayıpların örtülmesi ihtimali varsa uygun koşullarda delil tespiti değerlendirilir. Muacceliyet ve faiz tarihinin sözleşme ile kanuna göre ayrıca kurulması gerekir.

İleri sürülecek talepler ve örnek olay

Bir fabrika çatısındaki GES sözleşmesinde 1 Haziran'da işletmeye alma hedeflenmiş olsun. Çatı erişimi yükleniciye 20 gün geç sağlandıysa, yüklenicinin elektrik montajı da 30 gün geciktiyse ve dağıtım şirketinin test tarihi ayrıca kaydıysa bütün dönemin tek tarafa yüklenmesi isabetli olmayabilir. Önce gecikme sebeplerine göre zaman çizelgesi oluşturulur; sonra ceza, gerçek üretim kaybı ve başka zarar kalemlerinin hukuki dayanağı belirlenir. İhtarname veya dava talebinde sadece ‘geç teslim’ denilmemeli, hangi kilometre taşının aşıldığı ve hangi edimin ihlal edildiği belirtilmelidir. Sözleşmenin niteliği ticari dava ve arabuluculuk şartını da etkileyebilir.

İlgili başvuru örneği

Gecikmenin hangi tarafa yüklenebileceği

GES kurulumunda takvim yalnız panel ve inverter montajından oluşmaz. Proje çizimi, ekipman tedariği, saha hazırlığı, dağıtım şirketi işlemleri, kabul, bağlantı ve devreye alma ayrı kilometre taşlarıdır. Sözleşmede yüklenicinin üstlendiği iş ile yatırımcının veya kamu otoritesinin kontrolündeki işlemler ayrılmalıdır. Bağlantı görüşünün gecikmesi her olayda yükleniciyi otomatik olarak sorumlu kılmaz; buna karşılık yüklenici tarafından eksik belge verilmişse gecikmenin kaynağı farklılaşır. İş programı revizyonları, e-posta bildirimleri, şantiye tutanakları, stok sevk kayıtları ve kabul eksikleri tarih sırasıyla karşılaştırılmalıdır. İş sahibinin sahayı zamanında teslim edip etmediği de denetim konusudur.

Üretim kaybı ve cezai şartın ispatı

Teslim gecikmesi bulunduğunda sözleşmedeki gecikme cezası, fiili üretim kaybı ve ek finansman maliyeti tek bir kalem gibi toplanmamalıdır. Aynı zararın iki defa istenmesini önlemek için sözleşmedeki cezai şartın niteliği ile tazminat ilişkisinin açıkça kurulması gerekir. Üretim kaybı hesabı için kurulu güç, beklenen üretim profili, ışınım verileri, devreye alma tarihi ve varsa mevcut tüketim ya da satış tarifesi araştırılır. Teorik en yüksek üretim ile makul şekilde beklenen üretim aynı değildir. Zarar azaltma önlemleri, gecikmeye iş sahibinin katkısı ve sözleşmedeki sorumluluk sınırları da hesaplamaya etki edebilir.

Somut dosya örneği ve kontrol noktaları

Bir gecikme çizelgesi hazırlanırken sözleşmedeki ilk tarih, yazılı süre uzatımı ve fiili kabul tarihi ayrı satırlara yazılmalıdır. Ekipman teslimiyle şebeke bağlantısının birbirinden ayrı belgelenmesi nedensellik incelemesini kolaylaştırır.

Bir fabrika çatısı için kurulan GES'in montajı tamamlandığı halde elektrik bağlantısının aylardır gerçekleşmemesi örneğinde önce sözleşmedeki “teslim” tanımına bakılır. Mekanik montajın bitirilmesi, elektriksel devreye alma, geçici kabul ve ticari üretime başlama birbirinden farklı olabilir. Proje dosyası eksik verildiği için bağlantı geciktiyse yüklenicinin sorumluluğu gündeme gelebilir; dağıtım işletmecisinin kontrolünde ve yüklenicinin kusurundan bağımsız bir gecikmede aynı sonuca otomatik varılamaz. Gecikme günleri hesaplanırken yüklenicinin haklı süre uzatımı talepleri ve yatırımcının sahayı teslim ettiği tarih kontrol edilir. Gelir kaybında bir önceki yılın aynı ayını doğrudan esas almak her zaman yeterli değildir; ışınım, panel verimi, şebeke kısıtı ve tüketim profili gibi veriler hesaba katılmalıdır. Özellikle sözleşmede gecikme cezası varsa kayıp üretim bedelinin cezaya ek istenip istenemeyeceği açıkça incelenmelidir. Her zarar kaleminde tutar, hesap kaynağı ve nedensellik ayrı gösterilmelidir.

Hukuki kaynaklar

GES kurulumundaki teslim gecikmesinin hukuki temeli, eser sözleşmesi kapsamında TBK m. 470 ve devamı ile borçlu temerrüdüne ilişkin TBK m. 117 ve devamı hükümleridir. İş programındaki işletmeye alma hedefi, şebeke bağlantısının tamamlanması ve sözleşmede tanımlanan teslim aşaması birbirine karıştırılmamalıdır. Süre uzatımı hükümleri ve iş sahibinin işbirliği yükümlülükleri de değerlendirilmelidir.

Gecikmenin hesaplanmasında sözleşmedeki ilk takvim, yazılı süre uzatımları, yer teslimi, ekipman kabulü ve şebeke bağlantısı için sorumluluk ayrımı tabloya alınmalıdır. Sözleşmesel gecikme cezası ile gerçek üretim kaybı birlikte talep ediliyorsa aynı zararın iki kez hesaplanmaması ve ceza koşulunun TBK m. 179 ve devamı ile ilişkisinin incelenmesi gerekir.