Onaylı hakediş, kesin hesap, ödeme kesintisi ve eser bedelinin muacceliyeti. İnşaat uyuşmazlıklarında taraf sıfatları, eser sözleşmesi ve somut deliller birlikte incelenmelidir.

Hakedişin niteliği ve sözleşmedeki ödeme sistemi

Hakediş, yüklenicinin tamamladığını bildirdiği iş miktarı ile sözleşmede öngörülen birim fiyat, götürü bedel veya ilerleme oranı üzerinden oluşturulan ara hesap kaydıdır. Tek başına her hakediş cetveli kesin ve tartışmasız borç ikrarı değildir. Taraflar arasındaki sözleşmenin eki iş programı, keşif özeti, metraj tabloları ve hakediş onay şartları birlikte incelenmelidir. Birim fiyatlı işte gerçekleşen miktar; götürü bedelli işte tamamlanan aşama ve sözleşmedeki ödeme planı önem kazanır. Alt yüklenici hakedişinde ise talebin muhatabı çoğu kez doğrudan iş sahibi değil, sözleşmeyi yapan ana yüklenicidir. Bu nedenle ilk adım, kimin hangi edim karşılığında ödeme borçlandığını belirlemektir.

Onaylanmamış hakediş her zaman reddedilir mi?

İş sahibinin veya kontrol teşkilatının imzası, sözleşmenin kurduğu prosedüre göre önem taşıyabilir. Ancak işin fiilen yapıldığına ilişkin fotoğraflar, şantiye günlükleri, irsaliyeler, ölçüm raporları, yazışmalar, geçici kabul belgeleri ve tanıkla desteklenebilen vakıalar da uyuşmazlıkta değerlendirilebilir. Bir tarafın hakedişi sırf ihtilaf doğduğu için onaylamaması, somut ifanın hiç bulunmadığını kendiliğinden göstermez. Diğer yandan yüklenicinin düzenlediği tek taraflı fatura da bütün metrajın kabul edildiğini ispat etmez. Hakedişlerdeki ihtirazi kayıtlar, itiraz süreleri ve imza yetkilileri incelenmeden sonuç çıkarılmamalıdır. Teknik inceleme gerekebilecek miktar ve kalite iddiaları için dava öncesi delil tespiti gündeme gelebilir.

Muacceliyet, temerrüt ve faiz hangi tarihte başlar?

Türk Borçlar Kanunu m. 479, eser bedelinin kural olarak eserin tesliminde muaccel olmasını, parça parça teslim ve bedel kararlaştırılmışsa ilgili parçanın teslimini düzenler. İnşaat sözleşmesinde açık hakediş sistemi bulunması halinde sözleşmedeki onay ve ödeme takvimine ayrıca bakılır. Faturanın kesildiği tarih ile borcun muacceliyet tarihi her durumda aynı değildir. Ödeme için belirli bir gün öngörülüp öngörülmediği, ihtarın gerekip gerekmediği, kabul edilen hakediş tutarı, varsa temerrüt faizi şartı ve ticari iş niteliği ayrı ayrı araştırılır. Faiz başlangıcını yalnız ‘işin yapıldığı gün’ kabul etmek, hem erken hem geç hesaplama riskine yol açar.

Kesintiler ve karşı alacaklar nasıl ayrıştırılır?

Hakedişten yapılan her kesinti aynı hukuki sebebe dayanmaz: avans mahsup tutarı, teminat kesintisi, stopaj, gecikme cezası ve ayıplı iş karşılığı farklı koşullara bağlıdır. Sözleşmedeki oran ve hesap yöntemine göre hangi kesintinin geçici, hangisinin kesin olduğu gösterilmelidir. İş sahibi ayıp veya eksik iş ileri sürüyorsa yer, miktar, ihbar ve giderim maliyeti bakımından somut açıklama yapmalıdır. Yüklenici ise onaylı imalat tutarıyla eksik veya tartışmalı imalatı ayrı hesaplamalıdır. Karşı alacak ve takas savunmasının şartları ayrıca incelenmeli; sırf uyuşmazlık bulunduğu için tüm hakediş sıfırlanmamalıdır.

Hangi belgelerle alacak hesabı kurulur?

Dosyanın başına sözleşme, ek protokoller, hakediş cetvelleri, fatura ve ödeme dekontlarını koymak yeterli olmayabilir. Metraj farkı varsa ölçüm tutanakları, revize projeler ve iş emirleri; ek iş varsa yazılı talimat ile bedel anlaşması; gecikme kesintisi varsa iş programı ve gecikmenin nedenine ilişkin kayıtlar toplanmalıdır. Önce sözleşme bedeli, gerçekleşen iş bedeli, önceki ödemeler, haklı kesintiler ve bakiye alacak için tarihli bir hesap tablosu oluşturulmalıdır. İşin birden çok şantiyeye yayılması halinde her iş emrinin karşılığı ayrı gösterilmelidir. Çelişkili muhasebe ve şantiye kayıtları dava öncesinde mutabakat çağrısıyla açıklığa kavuşturulabilir.

Tahsil yolu seçimi ve sık yapılan hatalar

Tarafların tacir olması veya uyuşmazlığın ticari işletmeyle ilişkisi ticari dava niteliğini etkileyebilir. Konusu para alacağı olan ticari davalarda dava şartı arabuluculuk uygulanıp uygulanmadığı kontrol edilmelidir. Sözleşmede geçerli tahkim veya yetki şartı varsa takip ve dava stratejisi buna göre belirlenir. Alacağın likit ve belgeli oluşu icra takibi açısından ayrıca önem taşır. Sık görülen hatalar; sözleşme muacceliyetini araştırmadan faiz istemek, onaysız ek işi ana hakedişle karıştırmak, teminat kesintisini kesin hak kaybı saymak ve teknik metraj ihtilafını delilsiz bırakmaktır. Talep dilekçesinde hangi dönemin hangi kaleminden ne kadar istendiği açık olmalıdır.

İlgili başvuru örneği

Hukuki kaynaklar

Eser sözleşmelerinde bedel borcu bakımından TBK m. 470 ve devamı, özellikle eserin tesliminde bedelin muacceliyetine ilişkin TBK m. 479 temel çerçeveyi oluşturur. Ancak ara hakedişler için tarafların kararlaştırdığı onay, ölçüm ve ödeme düzeni ayrıca incelenir; hakediş belgesinin imzalanmamış olması tek başına işin hiç yapılmadığını göstermez.

Her hakediş için sözleşmesel birim fiyat ya da götürü bedel yöntemi, ölçülmüş imalat, onay, fatura, tahsilat ve kesinti kalemleri ayrı sütunlarda gösterilmelidir. Avans mahsubu, nakit teminat, sözleşmesel ceza ve ayıp giderim bedeli birbirine karıştırılmamalıdır; uyuşmazlık ticari nitelikteyse dava öncesi arabuluculuk koşulu somut talep bakımından kontrol edilmelidir.