SGK Yersiz Ödeme Borcu: Hangi Hallerde Geri İstenir?

SGK yersiz ödeme borcuna itirazda geri istenen ödemelerin dönemi, bildirilen gerekçe ve hesap kalemleri ayrı ayrı kontrol edilmelidir. Borcun doğumu ile ödeme bildirimindeki miktar hatası farklı itiraz gerekçeleri oluşturabilir.

Yersiz ödeme borcu neyi ifade eder?

SGK’nın sigortalıya, aylık veya gelir alan kişiye ya da hak sahibine hakkı olmadığı halde ödeme yaptığını tespit etmesi geri alma işlemlerini gündeme getirir. Ancak kurumun her borç tahakkuku gerçekte yersiz ödeme bulunduğunu kendiliğinden kanıtlamaz. Önce hangi ödeme türünün, hangi dönemlerde, hangi kişiye ve hangi gerekçeyle fazla yapıldığı belirlenmelidir. Ölüm aylığı, emekli aylığı, iş göremezlik ödeneği ve sağlık giderleri farklı maddi koşullara dayanabilir. Tek bir toplam rakam verilmişse ay ay ödeme ve tahakkuk dökümü istenmelidir. Bildirim tarihi, asıl borç ve faiz kalemi ayrıştırılmadan doğrudan toplam tutara itiraz edilmesi hesap uyuşmazlığını belirsiz bırakır.

5510 m. 96: kusur ile kurum hatasının farkı

5510 sayılı Kanun m. 96, ilgilinin kasıtlı veya kusurlu davranışından doğan yersiz ödemelerle SGK’nın kendi hatasından kaynaklanan ödemeleri farklı düzenler. Kasıt veya kusurdan kaynaklanan ödemelerde tespit tarihinden geriye doğru en fazla on yıllık dönem; kurum hatasında en fazla beş yıllık dönem gündeme gelir. Bunlar rastgele seçilecek genel zamanaşımı süreleri değildir; maddede geri alınabilecek ödeme döneminin sınırları olarak düzenlenmiştir. Borç bildiriminde hangi bent uygulandığı açık olmalıdır. Ödeme yapılmasına yol açan yanlış bildirimin gerçekten kişiye yüklenebilir olup olmadığı, kurumun elindeki belgeler ve değişikliği ne zaman öğrendiğiyle birlikte değerlendirilir. Her yanlış ödeme otomatik olarak kişiye kusur yüklemez.

Faiz başlangıcı neden değişir?

Kanundaki ayrım faizin başlangıcını doğrudan etkiler. Kasıt veya kusurdan kaynaklanan ödemelerde hesap, maddede belirtilen esaslara göre ödeme tarihlerinden itibaren yapılabilir. SGK’nın hatalı işlemine dayanan yersiz ödeme için ise tebliğden itibaren yirmi dört ay içinde yapılacak ödemelerde faiz uygulanmamasına ilişkin özel kural bulunmaktadır; daha sonrası ayrıca değerlendirilir. Bu nedenle kurum hatasından kaynaklanan bir borca ödemelerin yapıldığı ilk günden faiz yürütülmesi itiraz konusu olabilir. Borç aslı, her ödeme tarihi, tebligat, faiz oranı ve hesap dönemi ayrı cetvelde gösterilmelidir. Aynı borç kaleminde birden fazla döneme farklı faiz uygulanması gerekiyorsa tek oranla toplu hesap yapılmamalıdır.

Kusur iddiasına hangi belgelerle karşı çıkılır?

SGK, hak sahibinin evlenmesini, çalışmaya başlamasını veya gelir durumundaki değişikliği bildirmediğini ileri sürebilir. Bu durumda ilgili tarihte hangi bildirimin zorunlu olduğu, bildirim yapılıp yapılmadığı ve kurumun zaten resmi kayıtlardan bilgi sahibi olup olmadığı araştırılır. Kuruma teslim edilmiş dilekçe, e-Devlet kayıtları, SGK evrak kayıt numarası, nüfus kaydı ve hizmet dökümü önemlidir. Bir kişinin aldığı paranın yanlış olduğunu fark edebilecek durumda bulunması ile bilerek gerçeğe aykırı belge sunması aynı olgu değildir; kanunun kusur değerlendirmesi somut vakıaya göre yapılır. Kurumun önceki yazılı görüşü veya bağlama kararı da güven ilişkisi ve nedensellik bakımından tartışmada kullanılabilir.

Aylıktan kesinti ve mahsup işlemleri

SGK yersiz ödeme alacağını kişinin kurumdan mevcut alacaklarına mahsup edebilir veya şartları oluştuğunda gelir ve aylıklardan kesinti yoluna gidebilir. 5510 sayılı Kanun m. 96, gelir ve aylıklardan yersiz ödemeye ilişkin kesintide kanuni faizle hesaplanan borcun yüzde yirmi beş oranında kesilmesine ilişkin kural içerir. Bunun hangi ödemenin hangi hak sahibine ait olduğu ve mahsup kapsamı açısından sınırları ayrıca değerlendirilmelidir. Bir dosyadaki hak sahibinin borcunun başka hak sahibine yansıtılması konusunda kanundaki muvafakat koşulu ve diğer özel hükümler önem taşır. Kesinti başladıysa ödeme dökümündeki her tutarın borç aslına veya faize nasıl işlendiği takip edilmelidir.

Tebligat ve borç dökümünün incelenmesi

İtiraz hazırlığında borç ihbarnamesinin tebliğ tarihi, tebliğ adresi, elektronik bildirim varsa onun kaydı ve kurumun tahakkuk cetveli birlikte ele alınır. Ret veya geri alma gerekçesi genel ifadeyle yazılmışsa hangi aylığın neden yersiz olduğunun açıklanması istenebilir. Kurum kayıtlarında bir kişinin boşanma, ölüm, yeniden evlenme veya sigortalılık değişikliğinin yanlış tarihe işlendiği görülebilir. Borcun çok uzun dönemi kapsaması tek başına hukuka aykırılık kanıtı değildir; fakat 96. maddenin ilgili geri alma sınırı hesaplanmalıdır. Başvuru metninde maddi borca itiraz ile faiz hesabına itiraz ayrı gösterilirse kurumun düzeltme yapması ve yargılama daha belirgin olur.

SGK başvurusu ve dava yolunun seçimi

5510 sayılı Kanundan kaynaklanan birçok uyuşmazlıkta 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 4 kapsamında SGK’ya başvuru koşulu önem taşır; hizmet tespiti gibi istisnalar ayrıca değerlendirilir. İtirazın dilekçe ekinde borç bildirimi, tebliğ belgesi, önceki aylık tahakkukları ve düzeltme talebinin gerekçesi bulunmalıdır. İcra takibi başlatılmışsa takibin türü ve itiraz süresi ayrıca kontrol edilmelidir; yalnız SGK’ya yazılı başvuru yapmak her icra işlemini kendiliğinden durdurmaz. Borç ödenmişse ödeme tarihi ve iade isteminin niteliği de ayrı değerlendirilir. Mahkemede hangi işlemin veya borç kaleminin tartışıldığı açık şekilde belirlenmelidir.

Dava talebi ve bilirkişi hesabı

Yersiz ödeme uyuşmazlığında talep bazen borçlu olmadığının tespiti, bazen kesintinin hukuka aykırılığı, bazen de tahsil edilmiş paranın iadesi şeklinde kurulabilir. Kurumun hesapladığı borç toplamı kadar, bu borcun dayandığı her aylık ödeme incelenmelidir. Bilirkişi raporunda dönem, asıl ödeme tutarı, hak sahipliği koşulu, kusur tespiti, ilgili geri alma sınırı ve faiz başlangıcı açıkça gösterilmelidir. Mahkemenin sosyal güvenlik hakkına ilişkin maddi koşulları değerlendirmesi ile muhasebe hesabını denetlemesi birbirini tamamlar. Raporun yalnız son rakamı yazması tarafların itiraz hakkını zorlaştırır. Eksik belgeler varsa ara karar yoluyla SGK işlem dosyasının tamamı istenebilir.

Örnek uyuşmazlık ve pratik kontrol

SGK’nın beş yıl boyunca hatalı sistem kaydı nedeniyle fazla aylık ödediğini varsayalım. Kurum bu durumu sonradan fark edip ilk ödeme tarihinden faiz hesaplamışsa, kusur değerlendirmesi ve m. 96’daki kurum hatası hükümleri öne çıkar. Başka örnekte kişi medeni hal değişikliğini kuruma bildirmemiş olabilir; bu dosyada ilgili yükümlülük, kasıt veya kusur ve fiili ödeme dönemleri araştırılır. Üçüncü örnekte aynı ayın ödemesi iki kez borçlandırılmıştır; tahakkuk tablosu teknik hatayı ortaya çıkarabilir. Her dosyada borç ihbarnamesi, tebliğ, hak sahipliği kayıtları, önceki kurum yazışmaları, aylık dökümler, banka kayıtları ve faiz hesabı birlikte kontrol edilmelidir.

Resmi mevzuat kaynağı

5510 sayılı Kanun m. 96. İşlem tarihindeki yürürlük ve geçiş hükümleri ayrıca kontrol edilmelidir.