Sürastarya, konteyner demurajı ve detention aynı bekleme masrafının farklı adları değildir. Taşıma sözleşmesinde yükleme-boşaltma süresi, konteynerin teslim ve iade tarihleri, serbest süre ve uygulanacak tarife belirlenerek her kalemin hukuki dayanağı ve hesabı ayrı incelenmelidir.
Aynı adla anılan farklı borçlar
Deniz ticaretinde sürastarya, çarter sözleşmesinde yükleme veya boşaltma süresinin aşılması üzerine geminin fazladan beklemesine ilişkin kavramdır. Konteyner taşımalarında ise “demurrage” çoğu zaman konteynerin terminal içinde serbest süreyi aşarak kalması, “detention” ise terminal dışındaki konteynerin geç iadesi için kullanılan tarife adlarıdır. Bu üç kalem her sözleşmede aynı hukuki sonuca bağlanamaz. Geminin beklemesine dayanan sürastarya parası ile taşıyanın konteyner tarifesindeki ücretin borçlusu farklı olabilir. İlk iş, gelen faturada hangi ekipmanın nerede ne kadar beklediğini ve hangi sözleşme hükmünün uygulandığını saptamaktır.
TTK’da yükleme ve boşaltma süreleri
Türk Ticaret Kanunu’nun deniz ticaretine ilişkin hükümleri hazırlık bildirimi, yükleme veya boşaltma süresi ve varsa sürastarya süresi için kurallar içerir. Taşıyanın gemiyi hazır hale getirmesi, bildirim yapılması ve sözleşmedeki süre başlangıç koşullarının gerçekleşmesi önemlidir. Boşaltma yönünden TTK 1170 ve devamındaki hükümler özellikle incelenmelidir; yükleme bakımından farklı maddeler gündeme gelir. Örneğin geminin limana gelmiş olması, sözleşme uyarınca tüm sürelerin kesin olarak başladığı anlamına gelmeyebilir. Notice of Readiness düzenlenmiş olsa bile bildirimin geçerliliği, sözleşmedeki liman veya rıhtım kaydı ve fiili hazırlık durumu tartışılabilir.
Sürastarya süresi ve para hesabı
TTK 1170 uyarınca sözleşmede sürastarya öngörülmüş, ancak süresi belirtilmemişse boşaltma bakımından on günlük kanuni kural gündeme gelir. TTK 1171, sürastarya parası konusunda sözleşmedeki miktarı ve miktar belirlenmemişse zorunlu ve yararlı giderleri konu edinir. Dolayısıyla her olayda geminin beklediği gün sayısıyla piyasa tarifesindeki keyfi bir tutarın çarpılması doğru değildir. Çarter sözleşmesindeki günlük ücret ve istisna hükümleri incelenmelidir. Fatura hesabında başlangıç ve bitiş saatleri, para birimi, varsa kısmi gün yuvarlama kuralı ve mahsup edilen süreler açıkça gösterilmelidir.
Serbest sürenin başlangıcı
Konteyner demurajında serbest süre, taşıyanın tarife koşulları ve rezervasyon belgelerine göre limanda tahliye, hazır bildirim veya başka bir tarih itibarıyla başlayabilir. Detention için ise konteynerin terminalden çıkışı ile boş konteynerin belirlenen depoya teslimi arasındaki takvim önemlidir. Bu ayrımı yapmadan yalnız terminalin giriş–çıkış kayıtlarını kullanmak yanlış hesap üretebilir. Konteyner numarası, konişmento numarası, taşıyanın internet portalındaki release tarihi, gümrük çekiş izni ve boş iade fişi bir araya getirilmelidir. Serbest gün sayısının hafta sonlarını kapsayıp kapsamadığı tarifenin açık hükmünden anlaşılmalıdır.
Beklemeye neden olan olayın etkisi
Hava koşulları, grev, gümrük kontrolü, terminal sıkışıklığı veya ithalatçının belgesini zamanında sunmaması bekleme yaratabilir. Ancak beklemeye neden olan her olay ücretin otomatik silinmesini sağlamaz. Çarter sözleşmesinde SHEX, SHINC, weather working days veya istisna klozlarının bulunması belirleyicidir. Konteyner tarifesinde serbest süre uzatımı, taşıyanın kendi kusuru veya terminalin sistemsel gecikmesi gibi istisnalar ayrıca incelenebilir. Olayın hangi gün ve saatlerde sürdüğü liman yazıları, terminal kayıtları ve acente yazışmalarıyla kanıtlanmalıdır. “Liman yoğundu” şeklindeki genel savunma, belirli konteynerin neden çekilemediğini göstermek için çoğunlukla yetersiz kalır.
Statement of Facts ve zaman çizelgesi
Gemi sürastaryası hesabında Statement of Facts geminin limana gelişi, hazırlık bildirimi, yanaşma, operasyonun başlama–bitme anları ve duruşları gösteren temel kayıtlardandır. Bu bilgilerden laytime hesabı oluşturulur. Ancak Statement of Facts üzerindeki her zaman kaydı tarafların hukuki olarak kabul ettiği süre anlamına gelmez. Örneğin gemi tahliyeye fiilen hazır değilse “limanda bulunma” saati tek başına yeterli olmayabilir. Acente raporu, liman kayıtları, kaptan bildirimleri ve charterparty birlikte okunmalıdır. Çelişkili zaman çizelgeleri varsa hangi kaydın hangi işlem için tutulduğu araştırılmalı; süre hesabındaki bir saatlik farkın parasal etkisi bile tabloya işlenmelidir.
Ücretten kimin sorumlu olduğu
Çartererde gemi bekleme ücretinin muhatabı, taşıma sözleşmesindeki taşıtan veya ilgili borçlu olabilir. Konteyner demurajı ve detention açısından ise booking yapan taraf, taşıyan, freight forwarder, yük alıcısı ve terminal işletmecisi farklı sözleşmesel konumlara sahip olabilir. Faturanın bir şirket adına düzenlenmiş olması tek başına borç ilişkisinin varlığını ispatlamaz. Konşimento koşulları, taşıyanın genel taşıma şartları, forwarder sözleşmesi ve serbest süre teyitleri değerlendirilmelidir. Ayrıca uluslararası taşımada uygulanacak hukuk ve yetki veya tahkim anlaşması sonucu değiştirebilir. Taraf sıfatı netleşmeden yalnız gecikme günleri üzerinden icra takibi başlatmak gereksiz itiraz riski yaratır.
Örnek hesap karşılaştırması
Varsayalım bir konteynerin beş serbest günü var; taşıyanın teyit ettiği başlangıçtan sonra konteyner toplam sekiz gün terminalde kalmış olsun. İlke olarak üç günlük aşım doğabilir; ancak gün başlangıcı, tatiller, tarife basamakları ve istisnalar hesap sonucunu değiştirebilir. Gemi sürastaryasında ise benzer şekilde sekiz günlük liman beklemesinden doğrudan üç günlük borç çıkarılamaz: sözleşmedeki laytime, hazırlık bildirimi, duruş istisnaları ve gemi operasyon süreleri öncelikle hesaplanmalıdır. Birim ücret günlük sabit mi, artan tarifeli mi ve KDV veya yabancı para hesabının nasıl yapıldığı ayrıca açıklanmalıdır. Ayrı borç kalemlerinin aynı tabloda tek ücret olarak gösterilmesinden kaçınılmalıdır.
İtiraz ve alacak takibinde belgeler
Sürastarya talebinde çarter sözleşmesi, Statement of Facts, Notice of Readiness, acente raporu ve ayrıntılı laytime hesabı esastır. Konteyner talebinde konişmento, booking teyidi, tarife sürümü, konteyner hareket raporu ve boş iade kaydı gerekir. Borçlu taraf ücretin hangi sözleşme maddesine dayandığını ve tarifesinin önceden bildirildiğini sorgulayabilir. Alacaklı taraf ise masraf ve süre tablosunu açıklayabilmelidir. Zamanaşımı, yabancı hukuk, tahkim kaydı ve ticari dava şartı arabuluculuk gibi usul meseleleri somut alacak türüne göre ayrıca incelenmelidir. Delilleri ilk ihtar aşamasında sistemli bir dosyada toplamak, uyuşmazlığı yalnız hesap hatasına indirgemeden çözmeyi kolaylaştırır.
Masrafların mükerrer tahsilini kontrol etmek
Aynı konteynerin terminalde beklemesi nedeniyle terminal işletmecisinin depolama bedeli tahsil etmesi ve taşıyanın demuraj faturası düzenlemesi mümkündür. Ancak bunlar her durumda aynı alacak değildir: Fatura kalemlerinin hizmet tanımı, alacaklısı ve sözleşmesel dayanağı ayrı kontrol edilir. Bir kalemin diğerini kapsadığı sözleşmede kararlaştırılmışsa mükerrer tahsil tartışması ortaya çıkabilir. Ayrıca konteynerin geç teslim edilmesine neden olan taşıyan kaynaklı belge veya serbest bırakma gecikmesi varsa, bu gecikmenin hangi günleri etkilediği ayrıntılı kayıtlardan belirlenmelidir. Ücret itirazı için önce gün sayısını değil, borcun dayanağını ve kalemini kesinleştirmek gerekir.
İlgili başvuru örneği
Hukuki kaynaklar
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 1152 vd. ve 1170–1171. İşlem tarihi itibarıyla yürürlükteki değişiklikler ve özel hükümler ayrıca kontrol edilmelidir.