Tıbbi müdahalenin hukuka uygunluğu yalnız tıbbi gerekliliğe değil, kural olarak hastanın yeterli biçimde bilgilendirilmesine ve özgür iradesiyle rıza göstermesine de bağlıdır. Geçerli onam, yalnız imzalı bir formdan ibaret değildir; hastanın yapılacak işlemi, önemli riskleri, alternatifleri ve reddetmenin sonuçlarını anlayabileceği şekilde bilgilendirilmesi gerekir.
Aydınlatılmış onam ne anlama gelir?
Aydınlatılmış onam, hastanın kendisine önerilen tıbbi müdahalenin niteliği ve sonuçları hakkında karar vermeye elverişli bilgiye sahip olduktan sonra özgür iradesiyle rıza göstermesidir. Hasta Hakları Yönetmeliği; hastalığın seyri, müdahalenin kim tarafından ve nasıl yapılacağı, alternatifler, önemli riskler ve komplikasyonlar ile tedaviyi reddetmenin muhtemel sonuçları hakkında bilgi verilmesini öngörür. Bu nedenle yalnız “ameliyatı kabul ediyorum” şeklindeki soyut bir imza, somut bilgilendirmenin yapıldığını her zaman tek başına göstermez.
Hangi bilgiler hastaya açıklanmalıdır?
Bilgilendirmenin kapsamı müdahalenin ağırlığına ve hastanın durumuna göre değişir. Teşhis, önerilen yöntemin amacı ve tahmini süresi, önemli ve makul riskler, alternatif tanı veya tedavi seçenekleri, kullanılacak ilaçların önemli özellikleri ve tedavinin reddi halinde doğabilecek sonuçlar açıklanmalıdır. Nadir fakat ağır sonuç doğurabilecek bir riskin önem derecesi de değerlendirilir. Bilginin teknik terimlerle aktarılması yeterli değildir; hastanın anlayabileceği dil kullanılmalı ve soru sormasına imkan tanınmalıdır.
Rıza hangi aşamada alınmalıdır?
Rıza müdahaleden önce ve hastanın serbestçe değerlendirme yapabileceği bir zamanda alınmalıdır. Hastanın ameliyathane kapısında veya yoğun baskı altında imzaladığı bir belgenin gerçek anlamda aydınlatılmış iradeyi yansıtıp yansıtmadığı ayrıca tartışılabilir. Planlı işlemlerde bilgilendirme ile müdahale arasında hastaya karar verebilmesi için makul süre bırakılması önemlidir. Müdahalenin kapsamı veya planı esaslı biçimde değişirse önceki onamın yeni işlem bakımından yeterli olup olmadığı ayrıca değerlendirilmelidir.
Onam mutlaka yazılı mı olmalıdır?
Rızanın şekli, müdahalenin niteliği ve özel mevzuata göre değişebilir. Bazı işlemlerde yazılı rıza açıkça aranırken, her tıbbi işlem için aynı şekil şartı bulunmaz. Bununla birlikte uyuşmazlık çıktığında sağlık kuruluşunun aydınlatmayı ve rızayı belgelendirmesi büyük önem taşır. İmzalı form; görüşme notları, epikriz, hemşire kayıtları ve hastaya verilen bilgilendirme belgeleriyle birlikte değerlendirilir. Formdaki genel ve matbu ifadeler, somut risklerin gerçekten anlatıldığına dair ispat sorununu tamamen ortadan kaldırmaz.
Hasta tedaviyi reddedebilir veya durdurabilir mi?
Kural olarak karar verme ehliyeti bulunan hasta önerilen tedaviyi reddedebilir veya daha önce verdiği rızayı geri alabilir. Sağlık personelinin görevi, reddin muhtemel sonuçlarını anlaşılır biçimde açıklamak ve bu iradeyi kayıt altına almaktır. Tedaviyi reddetme hakkı, tıbben doğru görülen seçeneği kabul etmeye zorlanmama ilkesinin sonucudur. Ancak bulaşıcı hastalıklar veya kanunun açıkça müdahaleye izin verdiği istisnai durumlar gibi özel düzenlemeler ayrıca dikkate alınmalıdır.
Acil durumda rıza aranır mı?
Hastanın bilincinin kapalı olduğu ve gecikmenin yaşamı veya ağır sağlık zararını doğrudan tehdit ettiği acil durumlarda, kanuni şartlar çerçevesinde önceden rıza alınmadan zorunlu müdahale yapılması mümkün olabilir. Bu istisna, müdahalenin kapsamını sınırsızlaştırmaz; yalnız acil tehlikeyi gidermek için gerekli işlemler bakımından değerlendirilir. Hasta karar verebilir hale geldiğinde sonraki işlemler için bilgilendirme ve rıza süreci yeniden işletilmelidir. Acil durumun ve yapılan işlemlerin tıbbi kayıtlarda açıkça gösterilmesi önemlidir.
Küçük veya karar verme gücü bulunmayan hastalarda kim karar verir?
Küçüklerde veya hukuken karar verme yeteneği bulunmayan kişilerde veli, vasi veya kanuni temsilcinin rolü gündeme gelir. Ancak mümkün olduğu ölçüde hastanın kendisine de yaşı ve anlama düzeyine uygun bilgi verilmesi gerekir. Temsilcinin kararı hastanın üstün yararına uygun olmalıdır. Acil ve hayati durumda temsilciye ulaşılamaması ya da müdahalenin gecikmesinin ciddi risk yaratması halinde özel kurallar uygulanabilir. Somut olayda vesayet, velayet ve sağlık mevzuatı birlikte değerlendirilmelidir.
Aydınlatma eksikliği ile tıbbi hata aynı şey midir?
Hayır. Tıbbi uygulama teknik olarak tıp kurallarına uygun yapılmış olsa bile yeterli aydınlatma ve geçerli rıza bulunmaması ayrıca hukuki sorun oluşturabilir. Tersine, onam formunun bulunması da özensiz veya hatalı tıbbi uygulamayı hukuka uygun hale getirmez. Uyuşmazlıkta iki başlık ayrı incelenir: müdahalenin tıbbi standarda uygunluğu ve hastanın karar verme hakkına saygı gösterilip gösterilmediği. Bu ayrım, bilirkişi incelemesinin ve ispat konularının doğru kurulması bakımından önemlidir.
Aydınlatmanın yapıldığını kim ispat eder?
Uyuşmazlığın niteliğine göre ispat yükü ve değerlendirme değişebilmekle birlikte, sağlık kuruluşunun aydınlatma sürecini düzenli kayıtlarla gösterebilmesi kritik önemdedir. İmzalı rıza formu, hekim notları, hasta dosyası, bilgilendirme dokümanları ve tanık anlatımları birlikte ele alınabilir. Formun tarihinin, müdahalenin adının ve somut risklerin açık olması ispat gücünü artırır. Hastanın yalnızca formu imzalaması değil, gerçek anlamda bilgi verildiğini gösteren kayıt bütünlüğü önem taşır.
Uyuşmazlıkta hangi belgeler saklanmalıdır?
Onam ve bilgilendirme formları, epikriz, ameliyat notları, tetkikler, reçeteler, hasta dosyası, sevk ve taburculuk kayıtları ile sağlık kuruluşuyla yapılan yazışmalar saklanmalıdır. Hasta kayıtlarının bir örneğini isteme hakkına sahiptir. Uyuşmazlık doğduğunda belgelerin erken aşamada temin edilmesi, sonradan ortaya çıkabilecek kayıt eksikliklerini azaltır. Kamu ve özel sağlık kuruluşlarında başvuru ve yargı yolları farklılaşabileceğinden, kurumun hukuki statüsü de süreç belirlenirken ayrıca tespit edilmelidir.
İlgili hukuki konular
Mevzuat ve kaynaklar
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Somut olayda kurum statüsü, işlem ve tebliğ tarihleri, tıbbi veya sigortalılık kayıtları ile güncel mevzuat birlikte değerlendirilmelidir.
Her uyuşmazlık, somut olayın özellikleri ve mevcut deliller doğrultusunda ayrı değerlendirilir. Dosyanız bakımından uygulanabilecek hukuki yolların belirlenmesi için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
İletişime geçin