Ticari sigortada hasar dosyasının uzun süre açık kalması, tek başına bütün tazminatın aynı tarihte muaccel olduğu anlamına gelmez. Hasar ihbarı, sigortacıya sunulan belgeler, TTK 1427 kapsamında inceleme süreci ve varsa kısmi ödeme kayıtları üzerinden gecikme ve faiz talebi değerlendirilmelidir.
Hasar ihbarı ve dosyanın kronolojisi
Ticari sigortada ödeme gecikmesini değerlendirirken ilk soru, sigorta şirketinin kaç gündür sessiz kaldığı değil, rizikonun ne zaman gerçekleştiği ve sigortacıya hangi tarihte bildirildiğidir. Poliçe, özel şartlar, rizikonun meydana geliş biçimi, ekspertiz talebi, sigortacının yazıları ve gönderilen belgelerin teslim kayıtları birlikte dosyalanmalıdır. İhbarın e-posta, müşteri portalı veya KEP üzerinden yapılması halinde başvuru numarası ve zaman damgalı kayıt korunmalıdır. Telefon görüşmesinde bildirilen eksik belgeler mümkünse yazılı olarak teyit ettirilmelidir. Böylece uyuşmazlık yalnız hasarın miktarı üzerinden değil, incelemeyi hangi tarafın geciktirdiği yönünden de açıklığa kavuşur.
TTK 1427 uyarınca muacceliyet nasıl belirlenir?
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 1427 bakımından tazminat borcunun muacceliyeti, riziko sonrasında gerekli bilgi ve belgelerin verilmesiyle yürüyen araştırmanın tamamlanmasıyla bağlantılıdır. Maddede araştırmanın tamamlanmaması halinde ihbardan itibaren kural olarak kırk beş günlük bir sınır öngörülür; ancak sigortacıya yüklenemeyen bir kusurdan dolayı araştırmanın geciktiği süre hesaba katılmaz. Bu nedenle her olayda otomatik olarak kırk beşinci gün ödeme zorunluluğu doğduğunu söylemek doğru değildir. Poliçenin niteliği ve somut evrak akışı incelenerek alacağın hangi tarihte talep edilebilir olduğu belirlenmelidir. Sigortacının yalnız genel ifadelerle 'inceleme sürüyor' demesi ile gerçekten gerekli bir teknik inceleme yürütmesi aynı şey değildir.
Üç aylık araştırma ve avans olasılığı
İnceleme uzun sürdüğünde bütün sigorta bedelinin derhal avans olarak alınacağı düşünülmemelidir. TTK m. 1427, araştırmanın üç ay içinde tamamlanamaması halinde belirli şartlarla ve uyuşmazlık miktarı bakımından kanunda öngörülen değerlendirme çerçevesinde avans ödemesini düzenler. Avans bakımından talep edilen miktarın dayanağını hasar tespit raporu, fatura, stok dökümü ve ekspertiz bulgularıyla göstermek önemlidir. Avans talebi asıl tazminat hesabının kesinleşmesiyle karıştırılmamalıdır; sonradan yapılacak hesapta mahsup ilişkisi ayrıca değerlendirilir. Sigortalı, ticari faaliyetinin aksadığı iddiasını ileri sürüyorsa kar kaybının poliçede ayrıca teminata dahil olup olmadığını da kontrol etmelidir.
Gecikme faizi, eksik ödeme ve ret gerekçesi
Muacceliyet tarihi belirlendikten sonra temerrüt ve faiz talebi ayrı bir hesap gerektirir. TTK m. 1427'de muacceliyetle temerrüt ilişkisinin ayrıca düzenlenmiş olması, faiz başlangıcını salt hasar gününe çekmeyi haklı kılmaz. Sigortacı kısmi ödeme yapmışsa hangi kalemlere karşılık ödediği, bakiye alacağın ne olduğu ve ödeme tarihleri tabloya dökülmelidir. Hasar miktarı ile muafiyet, eksik sigorta, sovtaj veya teminat limiti arasında anlaşmazlık bulunabilir. Gerekçeli ret yazısı istenmeli; hangi genel veya özel şartın somut olaya uygulandığı açıklanmalıdır. İleri sürülen istisnanın poliçedeki varlığıyla gerçek hasar sebebi arasında bağ kurulmadan ret değerlendirmesi tamamlanmış sayılmaz.
Somut örnek: yangın sonrası işyeri hasarı
Bir işletmenin deposunda yangın çıktığını, stokların bir kısmının zarar gördüğünü ve sigortacının iki ay boyunca teknik inceleme yaptığı gerekçesiyle ödeme yapmadığını düşünelim. İşletme önce yangın raporu, depo envanteri, alış faturaları, stok kayıtları ve ihbar teslim belgesini birlikte sunmalıdır. Sigortacı ayrıca geçmiş satış kayıtlarını istiyorsa bunların hasar hesabıyla ilgisi ve ne zaman istendiği saptanmalıdır. Ticari kazancın azalması, mal hasarı teminatından kendiliğinden karşılanmaz; iş durması veya kar kaybı için ayrı teminatın bulunup bulunmadığı araştırılır. Ekspertiz sonucundaki miktar uyuşmazlığı ile hiçbir gerekçe verilmeden dosyanın bekletilmesi aynı hukuki sorunu oluşturmaz.
Başvuru, sigorta tahkimi ve dava için kontrol listesi
Sigortacıya yöneltilecek yazılı başvuruda poliçe numarası, riziko tarihi, ihbar tarihi, ibraz edilen belgeler, talep edilen tutar ve varsa bakiye alacak açıkça belirtilmelidir. Sigorta Tahkim Komisyonuna başvuru bakımından kuruluşun sisteme üyeliği ve kanuni ön başvuru şartları güncel düzenlemeye göre incelenir; her uyuşmazlığın kendiliğinden tahkime elverişli olduğu varsayılamaz. Ticari davalarda zorunlu arabuluculuk kapsamı da talebin niteliği dikkate alınarak ayrıca değerlendirilmelidir. Tahkim ve mahkeme yolunun birlikte işletilmesinin sonuçları önceden araştırılmalı, aynı talebin mükerrer takibinden kaçınılmalıdır. Zamanaşımı, poliçe hükümleri, faiz türü ve usul şartları için somut olay bazlı takvim tutulması gerekir.
İşletmeler bazen hasar tutarını yalnız alış faturalarını toplayarak hesaplar; oysa stokların zarar öncesi mevcudiyeti, amortisman, piyasa rayici, muafiyet ve teminat limiti sonucu etkileyebilir. İhtarda sadece toplam meblağın yazılması yeterli değildir: mal grubu, adet, birim değer, tahmini onarım gideri, sigortacının kabul ettiği tutar ve çekişmeli fark ayrı sütunlarda gösterilmelidir. Örneğin 800.000 TL hasar tespitine karşı 500.000 TL ödeme teklif ediliyorsa 300.000 TL farkın nedeni tek tek sorgulanmalıdır; farkın tamamı otomatik olarak haksız gecikme oluşturmaz. Arızalı mal veya hasarlı bölüm tamir ettirilmeden önce ekspertiz imkanının kaybolmaması için uygun kayıt alınmalıdır. Sigortalının zararı azaltma yükümlülüğü ile sigortacının inceleme görevinin birbirini ortadan kaldırmadığı da hatırlanmalıdır.
Sık yapılan hatalar ve belge tablosu
Ödeme takvimini belgeye bağlayan örnek değerlendirme
İhbarın 3 Mart tarihinde yapıldığı bir dosyada sigortacının 12 Martta hangi belgeleri istediği, sigortalının bunları 18 Martta teslim edip etmediği ve ekspertizin hangi tarihte tamamlandığı ayrı ayrı kaydedilmelidir. Bu dört tarihten yalnız birini esas alan faiz hesabı yanıltıcı olabilir. TTK 1427 bakımından gerekli belgelerin teslimi ve araştırmanın tamamlanması ile ihbardan itibaren işlemeye başlayan kanuni sınır arasındaki ilişki somut dosyada açıklanmalıdır. Sigortacının kusuruna yüklenemeyen gecikmelerin süre hesabına etkisi de ayrıca gösterilmelidir.
Ödeme yapılmışsa dekonttaki açıklama, sigortacının hangi hasar kalemini karşıladığı ve hak sahibinin kalan tutar üzerindeki iddiası ayrı sütunlarda tutulabilir. Hasarlı stokların rayici, hasar öncesi mevcudiyeti ve sovtaj değerinin aynı kalemler üzerinden iki kez düşülmemesine dikkat edilmelidir. Ekspertiz raporunun sonucu yazılı olarak istenmeli; rapora aykırı talep varsa hangi fatura, stok sayımı veya teknik bulguya dayanıldığı gösterilmelidir.
Sigortacının ileri sürdüğü teminat dışılık ile tazminat miktarı uyuşmazlığı birbirinden ayrılmalıdır. Birincisinde poliçenin genel ve özel şartı ile rizikonun gerçek sebebi tartışılırken, ikincisinde zarar hesabı ve ispat araçları öne çıkar. Tahkim veya dava için hazırlanacak talep sonucunda poliçe kapsamında kalan ana para, yapılmış kısmi ödeme ve başlangıcı gerekçelendirilen faiz ayrı gösterildiğinde inceleme daha somut hale gelir.