Ticari sözleşmedeki tahkim şartının geçerliliği yalnızca sözleşmede “tahkim” kelimesinin geçmesine bağlı değildir. Tarafların hangi uyuşmazlıkları hakeme götürmeyi kararlaştırdığı, anlaşmanın şekli, tahkime elverişlilik ve davada tahkim ilk itirazının zamanında ileri sürülüp sürülmediği birlikte değerlendirilir.

Tahkim anlaşması

Tarafların belirli uyuşmazlıkları hakem önünde çözme iradesinin geçerli biçimde ortaya konması gerekir.

Tahkime elverişlilik

Tarafların iradelerine tabi olmayan uyuşmazlıklar ve özel sınırlamalar ayrıca incelenir.

Yetki itirazı

Mahkemede tahkim itirazı HMK bakımından ilk itirazdır; zamanında ileri sürülmemesi sonuç doğurabilir.

Milletlerarası unsur

Uygulanacak rejimin HMK mı 4686 sayılı Kanun mu olduğu yabancılık unsuruna ve tahkim yerine göre incelenir.

Sözleşme ilişkisi

Tahkim şartının ana sözleşmeden ayrılabilirliği ve uygulanacak kurallar ayrıca değerlendirilir.

Tahkim şartı ile mahkeme yetki anlaşması farklıdır

Ticari sözleşmede tahkim şartı, belirli uyuşmazlıkların devlet mahkemesi yerine hakem veya hakem kurulu önüne götürülmesi konusunda tarafların anlaşmasıdır. “İstanbul mahkemeleri yetkilidir” kaydı tek başına tahkim şartı değildir. Ayrıca sözleşmede aynı anda hem mahkeme hem tahkim öngörülmüşse, hangi uyuşmazlık için hangi merciin seçildiği ve kayıtların birlikte uygulanabilir olup olmadığı yorumlanmalıdır. Örneğin dağıtım sözleşmesinin fiyat borçları tahkime, ihtiyati tedbir talepleri mahkemeye bırakılmış olabilir. Bir yorum yapılmadan bütün uyuşmazlıkları otomatik tahkime taşımak doğru değildir. Taraflar arasındaki e-posta yazışmaları, sözleşme ekleri ve yürürlükteki revizyon, gerçek iradenin tespitinde önem taşır.

Yazılılık, taraf iradesi ve kapsam nasıl incelenir?

HMK 412 kapsamında tahkim anlaşmasının yazılı şekilde yapılması aranır. Sözleşmedeki tahkim kaydı yanında yazışmalar veya tahkim şartı içeren bir belgeye geçerli atıf da olayına göre tartışılabilir. İmza sahibinin tüzel kişiyi temsile yetkisi, genel işlem koşullarına ilişkin itirazlar ve uyuşmazlığın kararlaştırılan kapsamda bulunması ayrıca değerlendirilir. Örneğin sadece “bu sözleşmeden doğan uyuşmazlıklar” denmişse sözleşme kurulmadan önceki bir haksız fiil iddiasının kapsamda bulunup bulunmadığı tartışma yaratabilir. Bu nedenle tek cümlelik kaydı soyut biçimde geçerli saymak yerine taraf, sözleşme, talep ve uyuşmazlık ilişkisi birlikte okunmalıdır.

Hangi uyuşmazlıklar tahkime elverişlidir?

Her ticari uyuşmazlık tahkim yoluyla çözülemez. HMK 408, taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklardan veya iki tarafın iradelerine tabi olmayan işlerden kaynaklanan uyuşmazlıklara ilişkin sınırlamalar getirir. Bir sözleşmede tahkim maddesi bulunduğu için örneğin tapu siciline ilişkin her türlü çekişmenin hakem önünde karara bağlanabileceği sonucu çıkarılamaz. Talep sonucunun para alacağı mı, sözleşmenin ifası mı, ayni hak üzerinde karar mı olduğu ayırt edilmelidir. Birden fazla talebin bulunduğu uyuşmazlıkta her talebin tahkime elverişliliği ayrıca incelenmelidir; parçalanmış taleplerin farklı mercilerde yürütülmesinin usule etkisi de değerlendirilir.

Dava açılmışsa tahkim ilk itirazı nasıl kullanılır?

HMK 413 uyarınca tahkim anlaşmasına rağmen mahkemede dava açılmışsa, karşı taraf tahkim ilk itirazını ileri sürebilir. İtirazın cevap dilekçesinde ve ilk itirazlara ilişkin usule uygun biçimde yapılması kritik önemdedir. Mahkeme, tahkim anlaşması hükümsüz, etkisiz veya uygulanması imkansız değilse itirazı kabul ederek davayı usulden reddeder. Bu sebeple sadece “arbitraj kaydı var” demek yerine sözleşme tarihi, taraflar, tahkim şartının metni ve dava taleplerinin o şartla bağlantısı açıklanmalıdır. Usule uygun sürede ileri sürülmeyen itirazın sonuçlarını ayrıca değerlendirmek gerekir. Tahkim itirazında bulunulması, tahkimin başlamasına kendi başına engel oluşturmaz.

Milletlerarası unsur: HMK ile MTK ayrımı

Tahkim yerinin Türkiye olup olmadığı, tarafların yerleşim yerleri, ifanın ülke dışıyla bağlantısı ve milletlerarası unsur, uygulanacak tahkim rejimini değiştirebilir. 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu ile HMK’nın iç tahkime ilişkin hükümlerini birbirinin yerine otomatik kullanamayız. Uluslararası satış sözleşmesinde yabancı para ile ödeme yapılması, tek başına her durumda belirleyici değildir. Hakem seçimi, tahkim yeri, tahkim dili ve kurum kuralları kararlaştırılmışsa bunlar bir arada incelenmelidir. Tahkim yerinin yabancı ülkede bulunması, geçici koruma tedbirleri ve kararın Türkiye’de uygulanması bakımından ayrıca sonuç doğurabilir. Sözleşmenin uygulanacak hukuku ile tahkim usulüne uygulanacak hukuk da farklı sorulardır.

Tahkim şartının ayrılabilirliği ve sözleşmenin sona ermesi

Ana sözleşmenin feshedilmesi, geçersizliğinin ileri sürülmesi veya borcun sona ermesi tahkim anlaşmasının her durumda kendiliğinden ortadan kalktığı anlamına gelmez. Tahkim şartının ayrılabilirliği ilkesi, uyuşmazlığın tam da sözleşmenin geçerliliği üzerinde olması halinde de tahkim iradesinin ayrıca incelenmesini sağlar. Ancak tarafların daha sonraki sulh veya tadil anlaşmasıyla uyuşmazlık çözüm yolunu değiştirmiş olması mümkündür. Bu nedenle fesih bildirimi, son protokol, genel şartlar ve ek sözleşmeler bir arada karşılaştırılmalıdır. Farklı tarihli iki tahkim kaydı çelişiyorsa hangi metnin geçerli olduğu açıklığa kavuşturulmadan yetki itirazı stratejisi kurulamaz.

Dosya hazırlığı: hangi belgeler ve hangi sorular?

Önce imzalı sözleşme ve tüm ekleri, tahkim kaydına yapılan atıfları, yetki belgelerini, taraf yazışmalarını ve ilgili fatura veya teslim kayıtlarını bir dosyada toplayın. Dava dilekçesindeki her talep için “hangi sözleşme hükmünden doğuyor, tahkim şartı bunu kapsıyor mu, talep tahkime elverişli mi?” sorularını ayrı ayrı yanıtlayın. Tahkim kurumunun adı, tahkim yeri ve hakem seçimi düzenlenmişse yanlış veya belirsiz ifadelerin tahkimin yürütülmesine engel olup olmadığı ayrıca analiz edilmelidir. Gerektiğinde geçici hukuki koruma için mahkeme başvurusunun tahkim kaydına etkisi HMK 414 veya ilgili özel rejime göre belirlenir. Bu aşamada esas uyuşmazlığın haklılığından önce usul yönü çözülmelidir.

İlgili başvuru örneği

Hukuki kaynaklar

Birincil kaynaklar: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 408, 412–414; yabancılık unsuru bulunan olaylarda 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu. Güncel metinler Adalet Bakanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden kontrol edilmelidir.