Vasinin malvarlığı yönetimi, yalnız dönem sonu hesap toplamına bakılarak denetlenmez. Türk Medeni Kanunu m. 454 uyarınca tutulması gereken hesaplar, ilk malvarlığı defteri, banka hareketleri, taşınmaz gelirleri ve yapılan harcamalarla karşılaştırılır. Vesayet makamı rapor ve hesapları inceleyerek gerektiğinde eksiklerin tamamlanmasını veya düzeltilmesini isteyebilir (TMK m. 464).
Vasinin hesap verme yükümlülüğünün temeli
Türk Medeni Kanunu m. 454 uyarınca vasi, vesayet altındaki kişinin malvarlığını özenle yönetmek ve yönetimle ilgili hesap tutmak zorundadır. Hesap, vesayet makamının belirlediği tarihlerde ve her halde yılda bir defa incelemeye sunulmalıdır. Hesap vermek yalnız dönem sonunda tek bir banka bakiyesi bildirmek değildir; para girişleri, taşınmaz gelirleri, bakım giderleri ve yapılan tasarrufların dayanakları anlaşılır şekilde kaydedilmelidir. Vesayet altındaki kişinin görüş açıklama yeteneği varsa hesap incelemesinde olanak ölçüsünde dinlenmesi de önem taşır. Denetimin amacı kişinin malvarlığını korumaktır; aile üyeleri arasındaki kişisel çekişmeleri çözmek değildir.
Malvarlığı envanteri ile dönemsel hesap farklıdır
Göreve başlarken yapılan malvarlığı defteri, kişinin mevcut taşınır, taşınmaz, hesap ve borçlarına ilişkin başlangıç görünümüdür. Dönemsel hesap ise bu varlıklarda ne değiştiğini, hangi gelirlerin tahsil edildiğini ve giderlerin neden yapıldığını açıklar. Başlangıçta kayda alınmayan bir banka hesabı sonraki dönemlerde gelir ve gider farkı yaratabilir. Taşınmazdan kira alınıyorsa kira sözleşmesi, tahsilat kaydı ve bakım masrafları birlikte incelenmelidir. Sosyal yardım, emekli aylığı veya başka periyodik ödeme varsa bunların hesaba giriş şekli belirlenmelidir. Envanter talebi ile vasinin yönetimine yönelik şikayet aynı başvuru amacı değildir.
Hangi belgeler incelenmeli?
Banka hesap hareketleri, kira kontratları, tapu kayıtları, fatura ve makbuzlar, bakım kuruluşu ödemeleri, sağlık giderleri ve vesayet makamının izin kararları temel delillerdendir. Büyük tutarlı nakit çekimler ile düzenli küçük giderler farklı ayrıntıda açıklama gerektirebilir. Özellikle taşınmaz satışı, borçlanma, ödünç verme veya teminat gösterme gibi işlemlerde kanunun aradığı izinler ayrıca kontrol edilmelidir. Bütün giderlerin otomatik olarak hukuka aykırı olduğu veya her faturalı işlemin otomatik olarak yerinde olduğu varsayılmaz. Giderin vesayet altındaki kişinin yararına yapılıp yapılmadığı değerlendirilir.
Denetim makamı neleri değerlendirebilir?
Vesayet makamı hesabın tutarlılığını, eksik açıklanan işlemleri, gelir-gider dengesini ve kişinin menfaatini gözeterek inceleme yapar. Uygun görmediği işlemler hakkında açıklama veya belge istenmesi ve kanuni yetkiler çerçevesinde tedbir alınması gündeme gelebilir. Vesayetin yönetiminde mahkeme tarafından verilmiş özel izin kararlarıyla günlük idari işlemler birbirinden ayrılmalıdır. Bir hesabın onaylanması da vasiye gelecekte sınırsız işlem yapma yetkisi vermez. Şüpheli işlemler belirli tarih, tutar ve dayanak belgeyle gösterilirse denetimin konusu daha açık hale gelir.
Şikayet, itiraz ve görevden alma aynı şey değil
Vasinin işlem veya ihmallerine karşı şikayet, vesayet makamının kararına karşı denetim makamına itiraz ve vasinin görevden alınması farklı usullerdir. Türk Medeni Kanunu m. 461 ve devamındaki düzenlemeler uyarınca başvurunun hedef aldığı işlem ve başvuru süresi somut duruma göre belirlenmelidir. Örneğin bir kira gelirinin açıklanmadığı iddiası öncelikle hesap denetimi veya işleme ilişkin şikayet konusu olabilir; bunun tek başına otomatik görevden alma sonucu doğurduğu söylenemez. Sürelerin geçirilmemesi için kararın öğrenilme veya tebliğ durumunu gösteren kayıt tutulmalıdır. Talep hangi kararın kaldırılması veya hangi hesabın açıklanması gerektiğini açıkça belirtmelidir.
Uygulama örneği ve başvuru dosyasının hazırlanması
Bir vasinin, vesayet altındaki kişinin kiraya verdiği taşınmazdan aylık gelir elde ettiğini ancak dosyaya sunulan hesapta bu kaleme yer vermediğini düşünelim. İddia yalnız ‘para kayboldu’ şeklinde bırakılmamalıdır. Kira sözleşmesi, tahsilat belgesi, ilgili dönem hesap raporu ve varsa banka hareketi karşılaştırılmalı; açıklanması istenen aylara ilişkin tablo hazırlanmalıdır. Başvuruda kişinin menfaatinin hangi nedenle riskte olduğu, hangi belgelerin celbinin istendiği ve hangi tedbirin gerekli görüldüğü belirtilmelidir. Hukuka uygun denetim, varsayımla sorumluluk yüklemekten çok izlenebilir hesap ve belge istemine dayanır.
İlgili başvuru örneği
Dönem hesabında hangi kayıtlar bulunmalı?
Vesayetin denetiminde ilk envanter ile sonraki dönem hesaplarının birbirini tutması beklenir. Banka hesapları, emekli maaşı, kira gelirleri, taşınmaz giderleri, tedavi ödemeleri ve büyük tutarlı para çıkışları belgeler üzerinden eşleştirilmelidir. Bir giderin fiilen yapılmış olması onun mutlaka kısıtlının yararına olduğu anlamına gelmez; giderin sebebi ve gerekliliği de açıklanmalıdır. Özellikle vesayet altındaki kişinin malvarlığından yakınının hesabına para aktarılmışsa ödemenin hukuki gerekçesi somut biçimde gösterilmelidir. Genel toplam vermek yerine gelir ve gider kalemlerini tarih, belge ve hesap bilgisiyle listelemek mahkeme denetimini kolaylaştırır.
İzin gereken işlemler ve olağan yönetim
Vasi günlük bakım giderleri ile malvarlığını azaltan önemli hukuki işlemleri aynı yetki düzeyinde değerlendirmemelidir. TMK’nın vesayet organlarının iznine bağladığı taşınmaz işlemleri, borçlanma ve diğer özel konular için yetkili makamın kararı aranabilir. İzin alınmış olması da işlemin nasıl gerçekleştirildiğinin belgelenmesi gereğini ortadan kaldırmaz. Örneğin kısıtlıya ait taşınmaz satıldıysa izin kararı yanında satış bedelinin hangi banka hesabına yatırıldığı ve sonrasında nasıl değerlendirildiği izlenmelidir. Vesayet dairesinin denetimi, vasinin kişisel hesaplarının kısıtlının malvarlığıyla karışmasını önlemek bakımından da önem taşır.
İlgilinin şikayeti ve mahkemenin incelemesi
Kısıtlının yakınlarının hesabın belirli bir kalemine itirazı varsa hangi ödemenin hangi nedenle sorgulandığını somutlaştırmaları gerekir. Sadece vasinin iyi yönetim yapmadığı iddiası yerine banka hareketi, fatura veya tapu kaydına dayalı açıklama yapılması denetimi güçlendirir. Vesayet makamının hesapları incelemesi, gerektiğinde vasiye açıklama sordurması ve uygun tedbirleri değerlendirmesi ayrı süreçlerdir. Ciddi menfaat çatışması veya malvarlığı zararı iddiasında yalnız hesap onayı değil temsil yetkisi ve sorumluluk meseleleri de ortaya çıkabilir. Her şikayetin otomatik görevden alma ile sonuçlandığı düşünülmemelidir.
Uygulamada dikkat edilmesi gerekenler
Örneğin vasi, kısıtlının kira gelirinden bakım ve tedavi giderlerini karşılamışsa kira sözleşmesi, tahsilat dekontları, bakım faturaları ve ilgili ödeme tarihleri birbirine bağlanmalıdır. Kısıtlının adına açılmış banka hesabındaki bakiyenin azalması kendi başına kötü yönetimi göstermediği gibi açıklamasız çekilen nakit de otomatik olarak uygun gider sayılmaz. Vesayet organı bakımından asıl soru paranın hangi ihtiyaç için, hangi yetkiyle ve hangi belgeye dayanılarak kullanıldığıdır. İlgililerin itirazında yıllık raporun belirli satırlarını hedef alması ve kısıtlının fiili ihtiyaçlarını da değerlendirmesi isabetli olur.
Kısıtlının gelirinden karşılanan harcamaların tümünde belge bulunması tek başına yeterli olmayabilir. Yapılan ödemenin kısıtlının yaşam koşulları ve ihtiyaçlarıyla ilişkisi de açıklanmalıdır. Özellikle yüksek tutarlı ve tekrarlayan nakit çekimlerinde harcama yeri ile fiili bakım kayıtları arasındaki uyum incelenir. Denetim amacı yalnız geçmiş harcamaları eleştirmek değil, malvarlığının gelecekte korunmasını da sağlamaktır.
Hukuki kaynaklar
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu esas alınmalıdır.