Yüklenicinin işe hiç başlamaması, inşaatı yavaş yürütmesi ve kararlaştırılan tarihte teslim etmemesi farklı hukuki değerlendirmeler gerektirir. İş programı, fiili ilerleme tutanakları, gecikmenin nedeni ve sözleşmedeki süre düzeni belirlenerek iş sahibinin dönme, ifa veya zarar talepleri incelenmelidir.
İşe başlamama ile teslim gecikmesi aynı değildir
Yüklenicinin işe kararlaştırılan tarihte hiç başlamaması, işin programdan geride kalması ve tamamlanmış eseri geç teslim etmesi farklı durumlar doğurur. Önce sözleşmenin işe başlama, ara kilometre taşı, bitiş ve kabul hükümleri çıkarılmalıdır. Ruhsat, proje teslimi, iş yerinin sağlanması ve avans ödemesi gibi iş sahibine yüklenen ön şartlar da araştırılmalıdır. Çalışma alanını teslim almamış veya gerekli projeyi zamanında görmemiş yüklenicinin gecikmesiyle, hiçbir engel bulunmadığı halde işi bırakması aynı şekilde değerlendirilemez. Şantiye teslim tutanağı, günlükler, iş programı revizyonları ve yazışmalar kronolojik tutulmalıdır.
TBK 473 bakımından iş sahibinin erken müdahalesi
Türk Borçlar Kanunu m. 473, belirli koşullarda teslim gününü beklemeden iş sahibinin hak kullanabilmesine imkan verir. Yüklenicinin işe zamanında başlamaması, sözleşmeye aykırı biçimde geciktirmesi ya da işin zamanında tamamlanamayacağının iş sahibine yüklenemeyecek bir sebeple açıkça anlaşılması önemlidir. Ancak her gecikme otomatik olarak sözleşmeden dönme hakkı vermez. Somut işin niteliği, kalan süre, yüklenicinin tamamlayabilme ihtimali ve gecikmede tarafların katkısı incelenmelidir. İş sahibinin kendi kaynaklı izin veya şantiye engelleri bulunduğunda erken sona erdirme iddiası tartışmalı hale gelebilir.
Ayıplı veya sözleşmeye aykırı yürüyen işte yöntem
Yüklenicinin işi açıkça ayıplı veya sözleşmeye aykırı meydana getirdiği anlaşılırsa iş sahibi, uygun süre verip eksikliğin giderilmesini isteyebilir; kanunun öngördüğü koşullarda bunun başkası tarafından giderilmesi de gündeme gelir. Süre verme, yazılı ihtar ve işi aykırı kılan teknik özelliklerin belirlenmesi ispatı kolaylaştırır. Ölçü ve kalite değerleri sözleşme, teknik şartname ve projeyle karşılaştırılmadan ‘ayıplı iş’ şeklindeki soyut nitelendirme yeterli olmaz. Güvenliğe ilişkin acil tehlikelerde delil koruma ve zararı azaltma önlemleri ayrıca değerlendirilmelidir.
İhtar, ek süre ve sözleşmeyi sona erdirme
TBK'nın temerrüt hükümleri bakımından kural olarak edimin hangi tarihte muaccel olduğu ve borçluya uygun süre verilip verilmediği değerlendirilir; istisnalar somut olaya göre değişir. İhtarda yapılması istenen iş, tamamlanma süresi ve önceki eksiklikler net gösterilmelidir. ‘Sözleşmeyi feshettim’ ifadesinin tek başına hangi hukuki sonuçları doğurduğu, tamamlanan işin durumu ve sözleşmenin niteliğine göre değerlendirilir. Özellikle arsa payı karşılığı inşaat, kamu ihale sözleşmesi ve standart eser sözleşmesi için aynı sonuç varsayılmamalıdır. Bildirimlerden sonra şantiyeye erişim, malzeme ve ekipman teslimi ile ölçüm tutanağı düzenlenmesi ihmal edilmemelidir.
Gecikme zararı ve cezai şart ispatı
Gecikme tazminatı isteniyorsa kaybedilen kira geliri, alternatif üretim maliyeti, finansman gideri veya başka zarar kalemleri belgeye bağlanmalıdır. Sözleşmedeki gecikme cezası için başlangıç, bitiş ve gün hesabı; ayrıca cezai şartın diğer taleplerle ilişkisi incelenmelidir. Her geciken gün için otomatik biçimde hem cezai şart hem aynı zararın iki kez tahsili kabul edilmemelidir. İş sahibinin teslimi engelleyen davranışı, mücbir sebep iddiası ve süre uzatma anlaşmaları hesaba katılmalıdır. Gecikme boyunca alınan kısmi kullanma veya geçici kabul tutanakları da zararın ölçüsünü etkileyebilir.
Delil stratejisi ve dava öncesi kontrol
Dava dosyasında sözleşme, teknik şartname, teslim takvimi, keşif, fotoğraf, noter tespiti, ihtarlar, ödeme dekontları ve şantiye kayıtları kronolojik şekilde bulunmalıdır. İleride çalışması değişecek veya üstü kapanacak imalat için delil tespiti değerlendirilebilir. İşin tamamlanma oranı, makul ek süre, üçüncü kişiye yaptırma bedeli ve varsa ayıp giderim maliyeti teknik bilirkişinin incelemesine elverişli hazırlanmalıdır. Sona erdirme kararı verilmeden önce işin sürdürülmesi, tamamlattırılması veya sözleşmeden dönülmesi seçeneklerinin mali sonuçları kıyaslanmalıdır. Talep sonuçlarında dönme, tazminat ve iş bedeli hesabı birbirleriyle çelişmemelidir.
İlgili başvuru örneği
İş programını delile dönüştürme
İşe başlama, kaba yapı, tesisat, teslim ve geçici kabul gibi aşamalar sözleşmede ayrı tarihlere bağlanmış olabilir. Bu nedenle sadece nihai teslim tarihinin geçmesi değil, yüklenicinin iş programına uygun ilerleyip ilerlemediği değerlendirilmelidir. Şantiye günlükleri, yapı denetim tutanakları, fotoğraflar, hakedişler ve toplantı tutanakları işin fiili durumunu gösterir. İş sahibinin projeyi değiştirmesi veya teslim edilmesi gereken alanı geciktirmesi de süre hesabını etkileyebilir. Gecikme iddiasının sağlıklı incelenmesi için yüklenicinin sorumluluğundaki olaylarla iş sahibinin katkısı tarih sırasıyla birbirinden ayrılmalıdır.
İhtar, ek süre ve sözleşme tercihi
Yüklenicinin temerrüdü halinde hangi hakkın kullanılacağı belirlenirken borcun muacceliyeti, ifanın hala mümkün olması, ihtar gerekip gerekmediği ve sözleşmenin niteliği incelenir. TBK 473 kapsamındaki erken müdahale imkanı ile teslim tarihi geçmiş bir işte temerrüt hükümleri aynı başlık altında eritilmemelidir. İş sahibi, tamamlama yerine gecikme tazminatı talep edecekse zarar kalemlerini belgelerle göstermeli; cezai şart varsa şartın kapsamını ve tazminatla ilişkisini incelemelidir. Sözleşmenin sona erdirilmesi düşünülüyorsa tamamlanan imalatın değeri, teminatlar, avans ve şantiyedeki malzemeler de hesaplanmalıdır.
Tamamlama ve zarar hesabında teknik yaklaşım
Başka yükleniciyle tamamlama maliyetinin istenmesi düşünüldüğünde ilk yüklenicinin bıraktığı iş düzeyi teknik incelemeyle belirlenmelidir. Sonradan eklenen daha yüksek kaliteli imalat veya iş sahibinin kapsam genişletmesi otomatik olarak ilk yükleniciye yüklenemez. Makul tamamlama bedeli, sözleşmedeki iş kapsamı ile yeni tekliflerin karşılaştırılması üzerinden hesaplanmalıdır. Gecikmeye bağlı kira ve işletme kayıpları ileri sürülüyorsa bu zararların hangi tarihte ve hangi nedenle doğduğu ayrıca gösterilmelidir. Tek bir genel zarar tutarı yerine imalat, gecikme, teminat ve masraf kalemleri ayrı tutulduğunda uyuşmazlığın ispatı güçlenir.
Uygulamada dikkat edilmesi gerekenler
Örnek olarak iş programında çatı bitiş tarihi geçen bir projede yüklenicinin kaba inşaatı dahi tamamlamadığı ileri sürülebilir. Ancak iş sahibi daha önce projenin kapsamını değiştirmişse bu değişikliğin iş programına etkisi hesaplanmalıdır. Sonradan düzenlenen tutanakta eksik imalat metrajı, kullanılabilir malzeme, önceden ödenen avans ve teslim edilen iş birlikte gösterilirse zarar hesabı daha denetlenebilir olur. Yüklenicinin kusuruna dayanan alacak ile sözleşmenin sona ermesinden doğan tasfiye hesabının ayrılması gerekir. Teknik bilirkişi raporunun hukuki seçimlik hakların yerini almadığı da unutulmamalıdır.
Bir başka uygulama riski, gecikme sebebiyle yapılan masrafları sözleşmedeki cezai şart tutarıyla gerekçesiz biçimde birleştirmektir. Cezai şartın hangi ihlal için ve hangi dönem itibarıyla kararlaştırıldığı belirlenmeli; ayrıca ileri sürülen zararın aynı kaybı ikinci kez talep edip etmediği incelenmelidir. Hakedişten yapılan kesintiler ve teminatların paraya çevrilmesi de nihai hesapta gösterilmelidir.
Hukuki kaynaklar
Yüklenici işe zamanında başlamaz veya işin ilerlemesinden kararlaştırılan zamanda bitirilemeyeceği açıkça anlaşılırsa TBK m. 473 kapsamındaki erken hak kullanımı koşulları değerlendirilebilir. Genel temerrüt rejimi bakımından TBK m. 117 ve devamı uygulanabilir; ihtar, ek süre ve sona erdirme seçeneklerinin sonuçları olayın aşamasına göre değişir. Her gecikme iddiası kendiliğinden derhal dönme hakkı vermez.
İş programına aykırılık iddiası için karşılaştırmalı ilerleme tablosu, hakedişler, şantiye günlükleri, ihtarlar ve yüklenici cevapları birlikte sunulmalıdır. Başka yükleniciyle tamamlama gideri talep ediliyorsa ilk yüklenicinin bıraktığı iş seviyesini gösteren teknik tespit, yeni iş kapsamı ve gider belgeleri eşleştirilmelidir.