Sözleşme kurulduktan sonra ortaya çıkan olağanüstü gelişmeler, borcun ifasını imkansız hale getirmeden taraflardan biri için katlanılması son derece ağır bir duruma dönüştürebilir. Türk Borçlar Kanunu m. 138, sıkı şartlar altında borçluya sözleşmenin değişen koşullara uyarlanmasını isteme imkanı verir. Bu kurum, sıradan fiyat artışlarından veya öngörülebilir ticari risklerden ayrılır.

Aşırı ifa güçlüğü nedir?

Aşırı ifa güçlüğünde edim halen yerine getirilebilir; ancak sözleşmenin kurulmasından sonra ortaya çıkan olağanüstü koşullar borçlu aleyhine dürüstlük kuralına aykırı ölçüde ağırlaşma yaratır.

TBK m. 138 hangi şartları arar?

Sözleşme kurulurken öngörülmeyen ve öngörülmesi beklenmeyen olağanüstü bir durum, bunun borçludan kaynaklanmaması ve ifa dengesini ciddi biçimde bozması gerekir.

Her ekonomik dalgalanma uyarlama sebebi midir?

Hayır. Enflasyon, kur hareketi veya maliyet artışı somut sözleşmenin yapısı, süresi, tarafların uzmanlığı ve üstlenilen risk dağılımı içinde değerlendirilir. Olağan ticari riskler kural olarak uyarlama sebebi değildir.

Borç ifa edilmişse uyarlama istenebilir mi?

Kanun, borçlunun borcunu henüz ifa etmemiş veya ifadan doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olması şartını öngörür. Çekincesiz ifanın etkisi somut olay bakımından önemlidir.

Mahkemeden ne talep edilir?

Öncelikli talep sözleşmenin değişen koşullara uyarlanmasıdır. Uyarlama mümkün değilse kanunda öngörülen şartlarla sözleşmeden dönme; sürekli edimli sözleşmelerde ise fesih gündeme gelebilir.

Uyarlama nasıl yapılır?

Mahkeme sözleşmenin amacını, risk paylaşımını, tarafların edimlerini ve değişen koşulları birlikte değerlendirerek dengenin nasıl kurulacağını belirler. Her dosyada tek bir matematiksel yöntem yoktur.

İfa imkansızlığı ile farkı nedir?

İfa imkansızlığında edimin yerine getirilmesi objektif veya hukuki olarak mümkün olmayabilir. Aşırı ifa güçlüğünde ise ifa mümkündür fakat olağanüstü derecede ağırlaşmıştır.

Sözleşmedeki uyarlama ve risk kayıtları önemli midir?

Evet. Tarafların belirli riskleri kime yüklediğini gösteren fiyat ayarlama, kur veya mücbir sebep hükümleri uyarlama değerlendirmesinde önemli rol oynar.

Geçici hukuki koruma mümkün müdür?

Davanın niteliğine göre ihtiyati tedbir talebi değerlendirilebilir; ancak tedbirle esas uyuşmazlığın sonucunu peşinen elde edecek bir düzen kurulamaz. Somut tehlike ve ölçülülük gösterilmelidir.

Dava öncesinde hangi belgeler hazırlanmalıdır?

Sözleşme ve ekleri, fiyat/maliyet verileri, ödeme kayıtları, değişen koşulu gösteren resmi veya sektörel veriler ve taraflar arasındaki uyarlama yazışmaları birlikte sunulmalıdır.

Uzun süreli kira ve ticari sözleşmelerde değerlendirme

Uzun süreli ilişkiler değişen ekonomik koşullardan daha fazla etkilenebilir; ancak sözleşmenin uzun süreli olması tek başına uyarlama sebebi değildir. Tarafların sözleşmeye koyduğu artış mekanizması, kur riski, fiyat revizyonu veya yeniden müzakere hükümleri incelenir. Özellikle profesyonel tacirler bakımından öngörülebilir risk alanı daha geniş değerlendirilebilir.

Uyarlama davasında başlangıç tarihi neden önemlidir?

Uyarlanan bedelin hangi tarihten itibaren geçerli olacağı tarafların talepleri, ihtar ve dava tarihi ile sözleşmenin niteliğine göre önem kazanır. Borçlu değişen koşulları fark ettikten sonra uzun süre aynı şekilde ifaya devam etmişse bu davranış da değerlendirilir. Bu nedenle uyarlama talebi gecikmeden ve haklar saklı tutularak somutlaştırılmalıdır.

Mücbir sebep ile aşırı ifa güçlüğü arasındaki fark

Mücbir sebep kavramı çoğu zaman ifanın geçici veya sürekli biçimde engellenmesiyle ilişkilidir; aşırı ifa güçlüğünde ise edim mümkündür fakat denge ağır biçimde bozulmuştur. Sözleşmedeki mücbir sebep maddesi her olayda TBK m. 138 uygulamasını dışlamaz. Olayın edime etkisi ve sözleşmedeki risk paylaşımı birlikte okunmalıdır. Uyarlama talebinin amacı taraflardan birini sözleşmeden tamamen kurtarmak değil, olağanüstü değişiklik nedeniyle bozulan sözleşme dengesini dürüstlük kuralına uygun ölçüde yeniden kurmaktır; bu nedenle istenen yeni bedel veya koşulun gerekçesi somut verilerle açıklanmalıdır.

İlgili hukuki konular

Mevzuat ve kaynaklar

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Somut olayın sözleşme, belge, tarih ve usul koşulları ayrıca değerlendirilmelidir.

Risk dağılımının sözleşmeden okunması

Uzun süreli sözleşmelerde tarafların fiyat güncellemesi, döviz, ham madde, tedarik ve mücbir sebep hükümleri öncelikle incelenir. Borçlunun basiretli tacir olarak öngörülebilir dalgalanmalara karşı risk üstlenmesi ile tarafların sözleşme kurulurken hesaba katmadığı olağanüstü olaylar birbirinden ayrılır. Örneğin sıradan piyasa enflasyonu her durumda uyarlama doğurmaz; belli bir yükümlülüğün aşırı ağırlaşmasına hangi olağanüstü olayın yol açtığı somut ekonomik verilerle gösterilmelidir. Sözleşmede riskin açıkça bir tarafa bırakılmış olması iddianın değerlendirilmesini etkiler. Yalnız güncel maliyet ve eski fiyat arasındaki farktan hareketle doğrudan uyarlama sonucu çıkarılamaz.

İfa sırasında hakların korunması

TBK 138 değerlendirmesinde borcun henüz ifa edilmemiş olması veya ifa sırasında aşırı ifa güçlüğünden doğan hakların saklı tutulması önem taşır. Borçlu ödeme veya teslimi sürdürürken hukuki durumunu korumak istiyorsa bunun sözleşme ve somut işlemlere uygun biçimde kayıt altına alınması gerekir. Her durumda ifayı kendiliğinden durdurmak güvenli bir strateji değildir; karşı taraf temerrüt hükümlerine dayanabilir. Mahkemeden öncelikle sözleşmenin yeni koşullara uyarlanması, bu mümkün değilse kanunun öngördüğü sona erme yolları değerlendirilebilir. Talep, hangi edimin hangi dönemde nasıl değişmesini istendiğini açıkça göstermelidir.

Bilirkişi incelemesinin gerçek konusu

Uyarlama davasında bilirkişi yalnız güncel piyasa fiyatını tespit etmekle sınırlı kalmamalıdır. Sözleşmenin kuruluş anındaki ekonomik denge, maliyet kalemleri, ilgili sektördeki normal dalgalanma ve iddia edilen olağanüstü olayın doğrudan etkisi ayrı analiz edilmelidir. Taraflardan birinin geçmiş yıllarda yüksek kar sağlaması veya zarar etmesi de tek başına sonuca götürmez. İnceleme sözleşmeye özgü nakit akışını, alternatif tedarik imkanlarını ve olayın ne ölçüde öngörülebilir olduğunu kapsamalıdır. Uyarlamanın uygulanacağı dönem ve oran mahkemenin hukuki takdirine bağlıdır; hesaplama yöntemi bunun için denetlenebilir veri sağlamalıdır.

Uygulamada dikkat edilmesi gerekenler

Örneğin sabit bedelli bir yapım işinde ham madde maliyetlerinin artması, tek başına tarafların bütün fiyat riskini yeniden paylaştırmasını gerektirmez. Ancak olağanüstü ve önceden öngörülemeyen bir olayın sözleşmeyi objektif olarak katlanılamayacak ölçüde ağırlaştırdığı iddia ediliyorsa maliyet değişiminin kaynağı ayrıntılı gösterilmelidir. İlk teklif tabloları, tedarik faturaları, alternatif satıcı fiyatları ve olay öncesi piyasa verileri birlikte incelenir. Mahkemeden hangi bedelin veya sürenin hangi tarihten itibaren uyarlanmasının talep edildiği belirsiz bırakılmamalıdır. Sözleşmeden dönme ya da fesih seçeneğinin son çare niteliği ve karşılıklı tasfiye sonuçları ayrıca ele alınmalıdır.

Her uyuşmazlık, somut olayın özellikleri ve mevcut deliller doğrultusunda ayrı değerlendirilir. Dosyanız bakımından uygulanabilecek hukuki yolların belirlenmesi için bizimle iletişime geçebilirsiniz.

İletişime geçin