Hukuk Davasında Eski Hale Getirme

Bir usul süresinin kaçırılması her durumda eski hale getirme yolunu açmaz. HMK, bu kurumu tarafın elde olmayan bir sebeple kanuni veya kesin süre içinde işlem yapamadığı istisnai durumlar için düzenler. Talebin kabulü için yalnız mazeretin ileri sürülmesi yeterli değildir; engelin niteliği, ne zaman ortadan kalktığı ve kaçırılan işlemin usulüne uygun biçimde tamamlanıp tamamlanmadığı birlikte incelenir.

Eski hale getirme hangi durumlarda istenebilir?

HMK 95 uyarınca elde olmayan sebeplerle kanunda belirtilen veya hakimin kesin olarak belirlediği süre içinde bir işlemi yapamayan kişi eski hale getirme talebinde bulunabilir. Bu yol, tarafın kendi ihmaliyle kaçırdığı her süreyi sonradan canlandıran genel bir telafi mekanizması değildir.

Ayrıca süresinde yapılamayan işlemle ulaşılmak istenen sonuca başka bir hukuki yoldan ulaşmak mümkünse eski hale getirme talebinde bulunulamaz. Bu ikincillik niteliği, başvurunun değerlendirilmesinde temel şartlardan biridir.

“Elde olmayan sebep” nasıl değerlendirilir?

Kanun tek tek mazeret listesi saymaz. Ağır sağlık sorunu, beklenmeyen ve kişinin iradesi dışında gelişen olaylar veya işlem yapmayı objektif biçimde engelleyen durumlar somut olayın özelliklerine göre değerlendirilebilir. Önemli olan, ileri sürülen sebebin gerçekten süre içinde işlem yapılmasını engellemiş olmasıdır.

Yargıtay uygulamasında yalnız bir mazeret belgesi sunulması tek başına yeterli görülmeyebilir. Rahatsızlığın veya başka engelin işlem yapma imkanını fiilen ortadan kaldırıp kaldırmadığı, vekille takip edilen dosyalarda vekilin durumu ve elektronik başvuru imkanları gibi noktalar da değerlendirilebilir.

Eski hale getirme süresi ne kadardır?

HMK 96 uyarınca eski hale getirme talebi, işlemin zamanında yapılamamasına neden olan engelin ortadan kalkmasından itibaren iki hafta içinde ileri sürülmelidir. Bu nedenle yalnız kaçırılan asıl sürenin tarihi değil, engelin hangi tarihte sona erdiği de dosyada açıklanmalıdır.

İlk derece ve istinaf yargılamasında eski hale getirme kural olarak en geç nihai karar verilinceye kadar istenebilir. Kanunun yoklukta verilen kararlar ve tahkikat aşamasında kaçırılan süreler bakımından öngördüğü istisnalar ayrıca dikkate alınır.

Eski hale getirme talebi nereye yapılır?

Talebin hangi mahkemeye yöneltileceği kaçırılan işlemin ait olduğu yargılama aşamasına göre belirlenir. İlk derece veya istinaf aşamasında ilgili mahkeme; temyiz yoluna başvuru hakkının düşmesi söz konusu olduğunda ise HMK’daki özel düzenleme çerçevesinde Yargıtay yetkili olabilir.

Yanlış merci seçimi özellikle süreli işlemlerde ek risk yaratır. Bu yüzden önce hangi usul işleminin kaçırıldığı ve dosyanın o sırada hangi yargı merciinde bulunduğu belirlenmelidir.

Eski hale getirme, her süre kaçırılmasında başvurulabilecek genel bir ikinci şans değildir. Talepte bulunan tarafın süreyi kendi kusuru olmaksızın kaçırdığını ortaya koyması gerekir. Yoğunluk, dosyanın unutulması veya işlemin yanlış hesaplanması gibi kişinin kendi organizasyon alanında kalan nedenlerle, gerçekten elde olmayan engeller aynı şekilde değerlendirilmez.

Dilekçede hangi hususlar gösterilmelidir?

HMK 97 gereğince eski hale getirme dilekçesinde talebin dayandığı sebepler ile bunların delil veya emareleri gösterilmelidir. “Mazeretim vardı” şeklindeki soyut açıklama yerine, işlem yapmayı engelleyen olayın başlangıcı, devam süresi ve sona erdiği tarih mümkün olduğunca somutlaştırılmalıdır.

Hastane kayıtları, resmi belgeler, tebligat evrakı veya engeli doğrulayabilecek diğer deliller olayın niteliğine göre önem kazanabilir. Delilin, kaçırılan süreyle zaman bakımından bağlantısı kurulmalıdır.

Kaçırılan işlem de aynı anda yapılmalı mı?

Eski hale getirme talebi, süreyi kendiliğinden yeniden başlatan bir bildirim değildir. Kanunun sisteminde, süresinde yapılamayan işlemin de eski hale getirme talebiyle bağlantılı biçimde yerine getirilmesi gerekir. Örneğin kanun yolu süresi kaçırılmışsa yalnız mazeret anlatmak yerine ilgili kanun yolu işleminin de usulüne uygun kurulması önem taşır.

Bu nedenle talep hazırlanırken hem eski hale getirmenin şartları hem de esasen kaçırılmış olan usul işleminin kendi şekil ve içerik koşulları birlikte kontrol edilmelidir.

Örneğin istinaf süresi kaçırılmışsa yalnız eski hale getirme talebinde bulunmak yeterli görülmemelidir; istinaf başvurusunun kendisi de yapılmalıdır. Aynı şekilde cevap, delil bildirme veya başka bir süreli usul işlemi kaçırılmışsa, eski hale getirme talebi hangi işlemin yeniden yapılabilmesini amaçlıyorsa o işlemle birlikte düşünülmelidir.

Eski hale getirme ile süre uzatımı aynı şey midir?

Hayır. Süre uzatımı, kanunun izin verdiği hallerde süre dolmadan istenen veya verilen bir ek zaman mekanizmasıdır. Eski hale getirme ise süre kaçırıldıktan sonra, kişinin elde olmayan sebeple işlem yapamadığını ileri sürdüğü olağanüstü nitelikte bir usul imkanıdır.

Bu nedenle süresi içinde kullanılabilecek başka bir yol varken onun kullanılmaması sonradan otomatik olarak eski hale getirme hakkı yaratmaz. Her iki kurumun şartları ve sonuçları farklıdır.