Yabancı ticari mahkeme kararının Türkiye’de tanınması ve tenfizi. Başvuru ve dava stratejisinde süreler, belgeler, hukuki şartlar ve somut olayın özellikleri birlikte değerlendirilmelidir.

Yabancı ticari mahkeme ilamının tanınması veya tenfizinde kararın kesinleşmesi, tebligat ve tenfiz koşulları öne çıkar; yabancı tahkim kararları aynı rejimin sıradan bir alt başlığı değildir. Yabancı Hakem Kararı Türkiye’de Nasıl Tenfiz Edilir? rehberi tamamlayıcıdır.

Tanıma mı, tenfiz mi istenir?

Yabancı bir mahkemenin verdiği karar Türkiye’de kendiliğinden icra edilebilir hale gelmez. Önce talep edilen hukuki sonucun belirlenmesi gerekir. Tanıma, yabancı ilamın kesin hüküm veya kesin delil etkisinin Türkiye’de kabulünü hedefler; tenfiz ise ilamın icra kabiliyetinin Türk hukuk düzeninde kullanılmasını sağlar. Örneğin yabancı mahkemenin yalnız bir hukuki ilişkinin mevcut olduğunu tespit etmesiyle, bir şirketin diğerine belirli miktarda para ödemesine hükmetmesi aynı ihtiyacı doğurmaz. Para alacağının cebri icra yoluyla tahsilinde kural olarak tenfiz kararı aranır. Alacaklının amacı ticaret sicili, başka dava veya kesin hüküm etkisi ise talebin kapsamı ayrıca incelenmelidir. Hükmün her bölümü aynı nitelikte olmayabilir; masraf ve faiz kalemleri de karar metninde ayrı değerlendirilir.

MÖHUK m. 50 ve yabancı kararın niteliği

5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun, yabancı devlet mahkemelerinden hukuk davalarına ilişkin verilen ve o devlet kanunlarına göre kesinleşmiş ilamların tenfizini düzenler. Bu nedenle ilk soru belgenin mahkeme kararı olup olmadığıdır. Bir yabancı idari makam yazısı, noter belgesi, uzlaşma tutanağı veya hakem kararı mahkeme ilamı gibi değerlendirilemez. Kararın verildiği ülkede hangi kanun yolunun bulunduğu ve kesinleşmenin nasıl belgelendiği belirlenmelidir. Kesinleşme şerhinin karar tarihinden sonraki gelişmeleri kapsaması, çeviride hüküm fıkrasının eksiksiz aktarılması ve ilgili devletin belge doğrulama usulünün uygulanması önem taşır. Türkiye’de mahkeme uyuşmazlığı yeniden çözmez; yabancı hükmün tenfize elverişliliği üzerinde durur.

Karşılıklılık koşulu nasıl incelenir?

MÖHUK m. 54 kapsamında para veya eda kararlarının tenfizinde karşılıklılık koşulu özel önem taşır. İlgili devletle Türkiye arasında anlaşma bulunması tek ihtimal değildir; mevzuat veya fiili uygulamayla Türk mahkemesi kararlarının o ülkede tenfiz edilmesi de dikkate alınabilir. Karşılıklılığı yalnız internetten alınmış genel bir ülke listesiyle varsaymak güvenilir değildir. Ülkenin usul hukuku, mevcut ikili anlaşmalar, güncel mahkeme uygulaması ve varsa somut emsal belgeler değerlendirilir. Aynı ülkenin farklı karar türleri için değişen uygulamaları da olabilir. Bu konuda dava açmadan önce ülkeye ve karara özgü araştırma yapılması, gereksiz tercüme ve yargılama masrafının önüne geçebilir. Karşılıklılık meselesinin hiç tartışılmadığı bir dilekçe, çekişmeli tenfiz yargılamasında önemli eksiklik yaratabilir.

Münhasır yetki, aşırı yetki ve savunma hakkı

Yabancı mahkemenin Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giren bir konuda karar vermiş olması tenfiz engeli oluşturabilir. Ayrıca davalının itirazıyla gündeme gelebilen, davanın konusu veya taraflarla gerçek bağlantısı bulunmadığı halde aşırı yetki kullanılması iddiası ayrıca ele alınır. Ticari sözleşmedeki yetki kaydı otomatik olarak her yabancı kararı kurtarmaz; kaydın taraflar ve uyuşmazlık bakımından kapsamı belirlenmelidir. Davalıya usulünce çağrı yapılmaması, temsil edilmeme veya yokluğunda hüküm verilmesi gibi meseleler MÖHUK’un öngördüğü şartlar çerçevesinde incelenir. Dosyaya yabancı dava dilekçesi, tebligat belgesi, savunma dilekçesi ve hüküm sureti eklenmesi bu sebeple önemlidir. Mahkemenin yabancı yargılamanın bütün maddi delillerini baştan tartışması beklenmez; ancak savunma hakkı bakımından belirli usul güvenceleri denetlenir.

Kamu düzeni itirazının sınırı

MÖHUK m. 54 uyarınca hükmün Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmaması gerekir. Bu ölçüt, yabancı mahkemenin Türk hukukundan farklı bir kanun uyguladığı her dosyada tenfizi reddetmek anlamına gelmez. İç hukuktaki faiz oranından farklı faiz uygulanması, sözleşmeye farklı yorum getirilmesi veya mahkemenin başka delilleri üstün tutması tek başına otomatik ret sebebi değildir. Değerlendirme hükmün Türkiye’de doğuracağı somut etkiye odaklanır. Buna karşılık temel usul güvencelerini ağır biçimde zedeleyen veya hukukun vazgeçilmez ilkelerine açıkça aykırı sonuçlar farklı değerlendirilebilir. Kamu düzeni itirazı ileri sürülecekse yalnız sıfat kullanmak yerine, tenfiz halinde hangi somut sonucun doğacağı ve bunun neden kabul edilemeyeceği gösterilmelidir.

Yetkili mahkeme ve dava hazırlığı

MÖHUK m. 51’de davanın açılabileceği yerler düzenlenmiştir. Davalının Türkiye’de yerleşim yeri, yoksa sakin olduğu yer ve bunların bulunmaması halindeki seçenekler belirlenirken dava tarihinde mevcut bağlantılar araştırılır. Görev konusu da kararın ticari uyuşmazlıktan kaynaklanması ve uyuşmazlığın niteliği dikkate alınarak değerlendirilmelidir; her tenfiz davasında görevli mahkemeyi tek cümleyle belirlemek isabetli değildir. Karar örneği, kesinleşme belgesi, apostil veya ilgili tasdik işlemleri, yeminli tercüme, şirket temsil yetkisi ve taraf bilgilerinin hazırlanması gerekir. Kararın yalnız bir kısmının tenfizi talep edilecekse hangi hüküm bentlerinin istendiği açıkça belirtilmelidir. Faiz, yargılama gideri ve vekalet ücreti kalemleri için ilamdaki ifade ve uygulanacak usul birlikte analiz edilir.

Yargılama ve icra aşamasında dikkat edilecekler

Tenfiz davası kazanılınca yabancı hükmün kendisi ve tenfiz kararı icra takibinde dayanak oluşturabilir. Bununla birlikte kararın kesinleşmesine, kanun yolu durumuna ve icra bakımından uygulanacak özel kurallara ilişkin kontrol atlanmamalıdır. Özellikle yabancı para alacağı, faiz başlangıcı, kısmi ifa, teminat ve yabancı ülkede yapılmış tahsilatlar icra talebinde yanlış hesaba yol açabilir. Aynı alacak için iki ülkede takip yürütüldüğünde çifte tahsilat yapılmaması gerekir. Borçlu ise ödeme, mahsup ve ilam kapsamı itirazlarını birbirine karıştırmamalıdır. Türkiye’de tenfiz istemek yeni bir alacak davası açmak değildir; yabancı hükmün sonucu üzerinden işlem yapılır. Dosyanın ekonomik değeri yüksekse önce bir icra senaryosu çıkarılarak tahsil kabiliyeti değerlendirilmelidir.

Hakem kararları ve örnek uyuşmazlık

Londra’daki ticaret mahkemesinin bir teslim bedeline hükmettiğini varsayalım. Alacaklı öncelikle kesinleşmeyi ve kararın niteliğini belgeler; sonra MÖHUK m. 54 koşulları ile muhtemel davalı itirazlarını inceler. Aynı uyuşmazlık hakem heyetince çözülmüşse bu kez yabancı mahkeme ilamı usulü doğrudan kopyalanmaz: New York Sözleşmesi ve tahkim kararlarının tanınması ve tenfizine ilişkin özel düzenlemeler gündeme gelir. Kararın üzerinde “award” veya “judgment” yazması kadar onu veren organın niteliği de araştırılmalıdır. Sözleşmedeki tahkim şartı, yabancı mahkemenin yetkisi ve yabancı mahkemenin bir hakem kararına ilişkin verdiği yardımcı karar birbirinden ayrılmalıdır. Yanlış başvuru türü önemli süre ve masraf kaybı yaratabilir.

Başvuru öncesi dosya kontrolü

Dava açmadan önce hükmün tam metni, ek kararları, kesinleşme belgesi, yabancı dava tebligatları, sözleşme, tarafların ticaret sicili kayıtları, alacağın daha önce tahsil edilip edilmediği ve kararın hangi kısmının Türkiye’de uygulanacağı karşılaştırılmalıdır. Ticari kararlarda şirket unvanı değişikliği, birleşme veya alacağın devri söz konusuysa aktif ve pasif taraf sıfatı ayrıca açıklanır. Karşılıklılık araştırmasının ülkeye özgü gerekçesi dosyada görünmelidir. Çeviride tutar, para birimi, faiz ve kişi adları uyuşmadığında takip aşamasında ciddi ihtilaf doğabilir. Bu nedenle usul belgeleri kadar kararın mali hüküm fıkrasının da ikinci bir kontrolden geçirilmesi yararlıdır.

İlgili dilekçe

Resmi hukuki kaynak

5718 sayılı MÖHUK. Mevzuatın başvuru tarihinde yürürlükte bulunan metni ayrıca kontrol edilmelidir.