Arama ve Elkoyma Kararı: Şartları ve İtiraz Yolları

Arama ve elkoyma, ceza soruşturmasında delile ulaşmak veya belirli eşya ve malvarlığı değerlerini güvence altına almak amacıyla uygulanan koruma tedbirleridir. İki tedbir çoğu dosyada birlikte görülse de aynı işlem değildir. Aramanın nerede, hangi şüphe seviyesinde ve kimin kararıyla yapılabileceği ile elkonulan eşyanın hukuki durumu ayrı ayrı incelenmelidir.

Şüpheli veya sanık hakkında arama hangi şartlarda yapılabilir?

CMK 116 uyarınca kişinin yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği konusunda makul şüphe varsa şüpheli veya sanığın üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir.

Arama kararının belirli bir suç ve somut amaçla bağlantılı olması gerekir. Genel nitelikli, sınırları belirsiz bir arama yetkisi olarak kullanılamaz.

Başka kişilerin evi veya eşyası aranabilir mi?

Şüpheli veya sanığın yakalanması ya da suç delillerinin elde edilmesi amacıyla üçüncü kişilere ait yerlerde de arama yapılabilir. Ancak CMK 117 bu durumda aranılan kişinin veya delilin o yerde bulunduğunu kabul etmeye imkan veren olayların varlığını arar.

Şüphelinin bulunduğu veya izlenirken girdiği yerler bakımından kanundaki özel istisna ayrıca değerlendirilir.

Arama kararını kim verebilir?

Kural olarak arama hakim kararıyla yapılır. Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının; Cumhuriyet savcısına ulaşılamayan belirli hallerde ise kolluk amirinin yazılı emriyle arama yapılabilir.

Ancak konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda kolluk amirinin yazılı emri yeterli değildir; hakim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan halde Cumhuriyet savcısının yazılı emri gerekir. Kararda aramanın sebebi, yer veya eşya ve geçerlilik süresi açıkça gösterilmelidir.

Gece konutta arama yapılabilir mi?

CMK 118 uyarınca konutta, işyerinde veya diğer kapalı yerlerde gece vakti arama kural olarak yapılamaz. Suçüstü, gecikmesinde sakınca bulunan haller ile firari kişinin veya tutuklu ya da hükümlünün yeniden yakalanmasına ilişkin durumlar kanundaki istisnalar arasındadır.

Somut olayda istisna gerekçesinin gerçekten bulunup bulunmadığı ve kararın kapsamı ayrıca kontrol edilmelidir.

Elkoyma nedir ve hangi eşyaya uygulanabilir?

CMK 123, ispat aracı olarak yararlı görülen veya eşya ya da kazanç müsaderesinin konusu olabilecek malvarlığı değerlerinin muhafaza altına alınmasını ve gerektiğinde bunlara elkonulmasını düzenler.

Elkoyma, eşyanın mülkiyetinin kesin olarak devlete geçtiği anlamına gelmez. Tedbirin devamı için soruşturma veya kovuşturmayla hukuki bağlantının sürmesi gerekir.

Hakim kararı olmadan yapılan elkoyma ne olur?

CMK 127 uyarınca hakim kararı olmaksızın yapılan elkoyma işlemi yirmi dört saat içinde görevli hakimin onayına sunulmalıdır. Hakim kararını elkoymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklar; aksi halde elkoyma kendiliğinden kalkar.

Eşyasına veya malvarlığı değerine elkonulan kişi hakimden her zaman bu konuda bir karar verilmesini isteyebilir.

Dijital materyaller ile banka ve kripto varlıklarında aynı kurallar mı uygulanır?

Bilgisayar, bilgisayar programları ve kütüklerinde arama, kopyalama ve elkoyma için CMK 134 özel şartlar öngörür. Taşınmaz, hak ve alacaklar ile banka hesapları gibi malvarlığı değerleri bakımından ise CMK 128 ve ilgili özel hükümler ayrıca değerlendirilir.

Bu nedenle fiziksel bir eşyaya elkoyma ile banka hesabı, kripto varlık veya dijital materyal üzerindeki tedbir aynı hukuki zeminde ele alınmamalıdır.

Hukuka aykırı arama veya elkoymaya karşı ne yapılabilir?

Kararın veya işlemin türüne göre hakimden karar verilmesi istenebilir, itiraz yoluna başvurulabilir ve elkonulan eşyanın iadesi talep edilebilir. Ayrıca hukuka aykırı elde edilen delilin yargılamada kullanılıp kullanılamayacağı ayrı bir değerlendirme konusudur.

Koruma tedbirinin kanuna aykırı uygulanması halinde CMK 141 ve devamındaki koşullar çerçevesinde tazminat yolu da bazı durumlarda gündeme gelebilir.

Arama kararında hangi unsurlar mutlaka somutlaştırılmalıdır?

Arama kararında aramanın nedeni, aranacak kişi veya eşya, yer ve kararın geçerli olacağı zaman dilimi açıkça gösterilmelidir. Karar ile uygulama arasında konu ve yer bakımından bağ bulunması gerekir. Örneğin belirli bir konut için verilen kararın kapsamı belirsiz biçimde başka adreslere genişletilmesi veya arama amacından bağımsız eşyaya elkonulması hukuka uygunluk denetiminde ayrıca tartışılır.

Arama sırasında hazır bulunma ve tutanak güvenceleri nelerdir?

Konut ve işyeri aramalarında kanunun öngördüğü hazır bulunma ve tanık güvenceleri, işlemin sonradan denetlenebilmesi bakımından önemlidir. Aramanın başlangıç ve bitiş zamanı, bulunan eşya, elkonulan materyal, kopyalama işlemleri ve varsa itirazlar tutanağa geçirilmelidir. Tutanak ile kamera kaydı veya dijital imaj alma kayıtları arasında çelişki bulunması, delilin elde edilme biçiminin tartışılmasına neden olabilir.

Elkonulan eşyanın iadesi ve tedbirin ölçülülüğü nasıl değerlendirilir?

Elkoyma bir mahkumiyet yaptırımı değil geçici koruma tedbiridir. Delil olma veya müsadere ihtiyacı ortadan kalktığında eşyanın iadesi gündeme gelir. Özellikle ticari faaliyeti durduran cihaz, şirket verisi veya üçüncü kişiye ait eşya bakımından tedbirin kapsamı ve süresi ölçülülük ilkesi yönünden değerlendirilmelidir; gerekli verinin kopyalanmasıyla amaç sağlanabiliyorsa eşyanın fiziksel olarak tutulmasına devam edilmesi ayrıca gerekçelendirilmelidir.

Hukuka aykırı aramada elde edilen delilin akıbeti nedir?

Anayasa ve CMK uyarınca hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen bulguların delil olarak kullanılması mümkün değildir. Bununla birlikte her usul eksikliğinin otomatik olarak aynı sonuca yol açıp açmadığı, ihlal edilen kuralın niteliği ve delilin elde edilme biçimi üzerinden değerlendirilir. Bu nedenle savunmada yalnız “arama hukuka aykırıydı” demek yerine karar, emir, tutanak, saat, yer, hazır bulunan kişiler ve elkonulan eşya tek tek karşılaştırılmalıdır.