Ticaret hukuku; ticari alacak ve sözleşme uyuşmazlıklarının yanında şirketlerin kuruluşu, ortaklık yapısı, pay devri, temsil, genel kurul kararları ve şirket içi uyuşmazlıkları da kapsar. Dosyanın niteliğine göre sözleşmeler, ticaret sicili, ticari defterler ve tarafların fiili uygulaması birlikte incelenir.
Ticari alacak ve cari hesap
Fatura tek başına her uyuşmazlıkta teslimi veya borcun tamamını ispatlamaz. Sipariş, sevk, teslim, ödeme ve mutabakat kayıtları birlikte okunur. Cari hesap ilişkisinde hangi işlemlerin kabul edildiği ve hangi kalemlere itiraz bulunduğu ayrıştırılır.
Sözleşmeye aykırılık ve tazminat
Mal veya hizmetin hiç ya da gereği gibi ifa edilmemesi halinde aynen ifa, fesih, bedel iadesi veya tazminat seçenekleri sözleşmenin içeriğine göre değerlendirilir. İhtarlar ve tarafların ihlal sonrasındaki davranışları da önem taşır.
Arabuluculuk ve dava stratejisi
Ticari nitelikteki birçok para alacağı ve tazminat uyuşmazlığında dava öncesi arabuluculuk gündeme gelir. Başvuruda talep kalemlerinin doğru kurulması, son tutanağın kapsamı ve dava dilekçesiyle uyumu kontrol edilir.
Şirketler, ortaklık yapısı ve temsil
Şirket sözleşmesi, ticaret sicili, pay defteri, temsil yetkileri ve şirket içi kararlar aynı dosyanın farklı parçalarıdır. İşlemi yapan kişinin şirketi temsil yetkisi kadar ortaklık yapısının ve karar mekanizmasının işlem tarihindeki durumu da dikkate alınır.
Pay devri ve şirket içi kararlar
Pay devrinde yalnız taraflar arasındaki sözleşmeye bakılmaz. Şirket türüne göre gerekli onay, pay defteri ve sicil işlemleri ile genel kurul veya müdürler kurulu kararları ayrıca kontrol edilir. Genel kurul kararlarında çağrı, gündem, oy hakkı ve karar nisabı gibi unsurlar uyuşmazlığın niteliğini değiştirebilir.
Ortaklıktan çıkma, bilgi alma ve azınlık hakları
Ortaklar arasındaki uyuşmazlıklarda bilgi alma ve inceleme talepleri, kar dağıtımı, sermaye yükümlülükleri, yönetim ilişkisi ve ortaklığın devamının mümkün olup olmadığı birlikte değerlendirilir. Şirket içi yazışmalar ile resmi kayıtların birbirini doğrulayıp doğrulamadığı önemlidir.
Şirket borcu ile ortak borcunun ayrılması
Şirketin borcu ile ortağın kişisel borcu aynı hukuki ilişki değildir. Kefalet, şahsi garanti, temsil yetkisinin aşılması veya kanundan doğan özel bir sorumluluk sebebi bulunup bulunmadığı ayrıca incelenir.
İlk incelemede gerekenler
Sözleşme, teklif ve siparişler, faturalar, irsaliye ve teslim belgeleri, banka hareketleri, cari hesap ekstresi, e-posta ve mesajlar ile varsa ihtar veya arabuluculuk evrakı tarih sırasıyla hazırlanmalıdır.
Ticari defter ve elektronik kayıtlar
Tacirler arasındaki uyuşmazlıklarda ticari defter ve kayıtların yanı sıra e-fatura, e-posta, ERP/CRM kayıtları ve elektronik sipariş akışı önem kazanabilir. Kayıtların yalnız varlığı değil, tarafların birbirini teyit eden işlem zinciri oluşturup oluşturmadığı incelenir. Bir fatura kaydı, teslim veya kabul tartışması bulunan dosyada diğer belgelerle birlikte anlam kazanır.
İcra mı dava mı?
Muaccel bir para alacağında doğrudan icra takibi mümkün olabilir; ancak eldeki belgenin itiraz halinde ne kadar güçlü olduğu ve ticari ilişkinin ne ölçüde tartışmalı olduğu stratejiyi değiştirir. Bazen önce ihtar veya arabuluculukla uyuşmazlık konusunu daraltmak, sonradan açılacak davayı daha yönetilebilir hale getirir.
Sık karşılaşılan hata
Ticari ilişki uzun yıllara yayılmışsa yalnız son faturaya bakmak yanıltıcı olabilir. Cari hesap, mahsup, iade ve önceki ödemeler bütün dönem içinde değerlendirilmelidir.
Uyuşmazlığı işlem zinciri halinde kurmak
Ticari dosyayı “fatura var/yok” ikiliğine indirgemek yerine teklif, sipariş, teslim, fatura, ödeme, iade ve itiraz zinciri çıkarılır. Hangi aşamada tarafların mutabık olduğu, hangi aşamada uyuşmazlığın başladığı belirlenir. Bu kronoloji icra takibinde, arabuluculukta ve davada aynı maddi ilişkinin tutarlı biçimde anlatılmasını sağlar.
Erken hareket gerektiren durumlar
Teminatın paraya çevrilmesi, malın devri, ticari kayıtların kaybolması, şirketin tasfiye veya mali güçlük sürecine girmesi ya da kısa süreli bir başvuru söz konusuysa dosya bekletilmemelidir. Gerekirse geçici hukuki koruma seçenekleri ayrıca değerlendirilir.
Yetkili kişi ve şirket içi onay
Ticari sözleşmeyi veya siparişi onaylayan kişinin şirket adına işlem yapma yetkisi bazı uyuşmazlıklarda temel meseledir. İmza sirküleri, ticaret sicili ve tarafların daha önce aynı kişiyle yürüttüğü işlemler birlikte değerlendirilebilir. Özellikle büyük tutarlı veya olağan iş akışının dışındaki işlemlerde şirket içi onay mekanizması ve karşı tarafın bu yetkiyi nasıl algıladığı önem kazanır.